حکمت صاحب‌نظران و اندرز به حاکمان

سعدی قطعه‌ای درخشان دارد که متأسفانه در لا‌به‌لای اشعار او گم شده است و کمتر به آن توجه شده است. به دلالت و توصيه‌ی سایه، این قطعه را خواندم و احساس می‌کنم مهم است آن را از زیر غبار ايام و بی‌اعتنایی‌های روزگار بیرون بکشيم. اين قطعه‌ی سعدی، آينه‌ای تمام‌نما از حس مناعت و استغنای اوست که تا چه اندازه برای نفس خود کرامت قایل بوده است و قدری که برای خود قایل بوده است، چه مايه بوده است. این قطعه، قطعه‌ای است حکمت‌آمیز که این روزها که زمانه‌ی گم شدنِ حکمت و غلبه‌ی غوغاست، کمتر به مضامين و دلالت‌های بلند آن توجه می‌شود. در این هنگامه‌ای که فرهنگ ما و کشور ما روزهای دشواری را از سر می‌گذارند (و روزهایی که به باور من عاقبت روشنی خواهند داشت)، توجه به این مضامين حکمت‌آمیز مهم است، خصوصاً برای جوان‌ترهای ما که با اين زهری که حاکميت دروغ و ریا در کامِ آن‌ها ريخته است، همیشه تشخيص حکمت و معرفت از کالاهای بازاری قدرت شاید برای‌شان آسان نباشد. این قطعه را بخوانيد تا در انتها دو بیت ديگری را هم از سعدی نقل کنم که سخت مناسب حال این روزهای ماست. قطعه‌ای که از آن سخن گفتم این است:

گویند: «سعدیا به چه بطال مانده‌ای
سختی مبر که وجه کفاف‌ات معین است

این دست سلطنت که تو داری به ملک شعر
پای ریاضت‌ات به چه در قید دامن است؟

یکچند اگر مدیح کنی کامران شوی
صاحب هنر که مال ندارد تغابن است

بی‌زر میسرت نشود کام دوستان
چون کام دوستان ندهی کام دشمن است»

آری مثل به کرکس مردارخور زدند
سیمرغ را که قاف قناعت نشیمن است

از من نیاید آنکه به دهقان و کدخدای
حاجت برم، که فعل گدایان خرمن است

گر گویی‌ام که سوزنی از سفله‌ای بخواه
چون خارپشت بر بدن‌ام موی، سوزن است

گفتی: «رضای دوست میسر شود به سیم‌»
این هم خلاف معرفت و رای روشن‌ است

کز جور شاهدان بر مُنعم برند عجز
من فارغم که شاهد من منعم من است

اما آن دو بيت يکی اين است:

به مردی که مُلک سراسر زمین / نیرزد که خونی چکد بر زمين

اگر سعدی در روزگار ما می‌زیست و حادثه‌های يک‌‌سال پيش را می‌دید و همين بیت را می‌گفت، بنا به شواهدی که این روزها می‌بينيم، چه بسا عقوبت تلخی در انتظارش می‌بود. این همه هشداری که علما و اهل معرفت نسبت به خون ريختن می‌دادند، البته در دل‌های تیره کمتر اثر کرده است. و امروز بهتر می‌بینم که چه کسانی خون ریخته‌اند و پروايی هم از ريختن خونِ بیشتر ندارند،‌ حال آن‌که با آن همه رعایت، حکمت، خداترسی و مسؤولیت،‌ چکيدن حتی يک قطره خون بر زمین هم، تمام دستاوردهای یک حکومت را، هر چه که می‌خواهد باشد، بر باد می‌دهد.

اما بیت دیگر، از قصيده‌ای است که حیف‌ام آمد فقط همان بيت نخست‌اش را بياورم چون بیت‌بیت اين قصیده حکايتِ حال همگی ماست و پند و اندرز است به حاکمان. همان بیت نخست، بیتی است تکان‌دهنده که هم گفتن‌اش شجاعت می‌خواهد هم شنيدن‌اش فروتنی. گفتن‌اش شجاعت می‌خواهد چون به عیان می‌بینی که شاعر، چشم در چشم حاکم زمانه‌ی خود دوخته است و بلای عقوبت و سياست شدن را به جان خریده و تلنگری به حاکم وقت زده است. فروتنی می‌خواهد چون تنها مستکبران هستند که روی از اندرز می‌گردانند و به درشتی و تلخی نصيحت مشفقان را پاسخ می‌دهند و دست به بیداد می‌گشايند. این قصيده، کانِ حکمتی است که اين روزها اگر کسی در ایران به فکر حفظ ملک و دین باشد، موظف است که بیت‌بیت آن را به تأمل و اشتياق بخواند، الا آن‌که به سوء عاقبتی، همه اسباب بخت و اقبال از او روی گردانده باشد و به تیره‌روزی افتاده باشد و «همه آن کند کش نيايد به کار». قصيده اين است:

چه دوستی کند ایام اندک اندک بخش
که بار بازپسین دشمنیست جمله ربای؟

چه مایه بر سر این ملک سروران بودند
چو دور عمر به سر شد درآمدند از پای

تو مرد باش و ببر با خود آنچه بتوانی
که دیگرانش به حسرت گذاشتند به جای

درم به جورستانانِ زر به زینت ده
بنای خانه‌کنانند و بام قصراندای

بخور مجلس‌اش از ناله‌های دودآمیز
عقیق زیورش از دیده‌های خون‌پالای

دو خصلت‌اند نگهبان ملک و یاور دین
به گوش جان تو پندارم این دو گفت خدای

یکی که گردن زورآوران به قهر بزن
دوم که از در بیچارگان به لطف درآی

به تیغ و طعنه گرفتند جنگجویان ملک
تو بر و بحر گرفتی به عدل و همت و رای

به چشمِ عقل من این خلق پادشاهان‌اند
که سایه بر سر ایشان فکنده‌ای چو همای

سماع مجلس‌ات آواز ذکر و قرآن‌ است
نه بانگ مطرب و آوای چنگ و ناله‌ی نای

عمل بیار که رخت سرای آخرت است
نه عودسوز به کار آیدت نه عنبرسای

کف نیاز به حق برگشای و همت بند
که دست فتنه ببندد خدای کارگشای

بد اوفتند بدان لاجرم که در مثل است
که مار دست ندارد ز قتل مارافسای

دیار مشرق و مغرب مگیر و جنگ مجوی
دلی به دست کن و زنگ خاطری بزدای

این بيت‌ها خصوصاً این روزها بامعنی‌ترند که هنرمندان و بزرگان ما، سرمایه‌های عظيم معنوی و معرفتی ما رخ در نقاب خاک می‌کشند و فرومايگان عمر دراز می‌کنند و بر مسند عزت نشانده می‌شوند. شاید هنوز چشمی استعداد بینا شدن و گوشی مهیای شنوا شدن باشد! وقتی این ابیات حکمت‌آمیز را می‌‌خوانم، بيشتر به این نتيجه می‌رسم که حاکمان امروز ایران مدت‌هاست رابطه‌شان با میراث معرفتی و حکمتی که در گنجینه‌ی تمدنی عظيم ايرانی است قطع شده است. و این قطع ارتباط، خود سرآغاز زوال و سقوط است.