۸

سپیده‌ای که تنها یک بار دمید

من هنوز ایران زندگی می‌کردم. مدت زیِادی نمی‌گذشت که با پرویز مشکاتیان از نزدیک آشنا شده بودم، شاید حدود یک سال بود یا کمتر. کار «کنج صبوری» را مشکاتیان تازه ضبط کرده بود. صدای غالبِ این کار، آواز علی رستمیان بود. اما در بخش تصنیف‌ها، صدای خواننده‌ی زنی نیز رستمیان را همراهی می‌کرد. دو تا از این تصنیف‌ها، تصنیف‌هایی بودند که به نظرِ من بسیار زیبا هستند. یکی «بیا تا گل بر افشانیم» است که بعداً با صدای علیرضا افتخاری هم در مجموعه‌ی بیست سال با مشکاتیان بیرون آمد (و در طربستان ملکوت هم موجود است). دیگری تصنیف «دلشکن» بود که نخستین بار با صدای بنان بیرون آمده بود (آهنگساز این تصنیف البته مشکاتیان نبود). تصنیفِ دیگر، همان «کنجِ صبوری» است، با شعر سایه‌ی نازنین.

پشت جلد آلبوم کنج صبورینخستین خاطره‌ای که از شنیدن این تصنیف‌ها دارم این است که روزی با مشکاتیان به شمشک می‌رفتیم و در طول راه این آلبوم را برای چندمین بار گوش می‌دادم. داستان‌های آن سفر نگفتنی است. اما، می‌خواستم از صدای «سپیده رییس السادات» بگویم که صدای‌اش با این کار برای نخستین بار مطرح شد. دیگر از آن پس، صدای سپیده‌ رییس السادات را نه با همراهی صدای خواننده‌ای مرد شنیدم و نه به استقلال. کسی خبر دارد که سپیده کارِ دیگری اجرا کرده باشد؟ تا خواننده‌ای به تنهایی آواز یا تصنیف نخواند، طنینِ صدای‌اش چندان که باید شناخته نمی‌شود. اما در آن روزگار، بیرون دادن چنان آلبومی، با ترنمِ آشکارِ صدای زن در آن کار تازه و خلاف آمدِ عادت بود. امروز در قطار در راه رفتن به جلسه‌ای بودم و این آلبوم کنج صبوری را گوش می‌دادم. گفتم حال که مجال و حس‌اش هست، در همین طولِ راه بنویسم تا فراموش نشده است (قطعاً اگر اینترنتی در قطار بود، بلافاصله منتشرش کرده بودم). به جز سه تصنیف بالا، دو تصنیف دیگر هم در طربستان از این مجموعه می‌افزایم: یکی «خانه‌ی سودا» و دیگری هم «ما نه زان محتشمانیم . . .» که اشعار هر دو از مولوی است. این‌ها را در بخش نغمه‌ی روز هم می‌گذارم که خودم هم یادم بماند ماه رمضان دیگر تمام شده است!

خوب است فهرستی از آثار موسیقایی بعد از انقلاب داشته باشیم که در آن‌ها صدای زن وجود دارد: نور جان (داوود آزاد)، مستان سلامت می‌کنند (تهمورث پورناظری)، کنجِ صبوری (مشکاتیان، رستمیان)، راز نو (علیزاده) . . . من تنها این‌ها به ذهن‌ام می‌رسد. شما می‌توانید به این فهرست چیزی بیفزایید؟

  1. رها گفت:

    داریوش عزیز بعد از یک خرده گله از اینکه آمدی مشهد و .. مابقی قضایا…فکر میکنم بعد از انقلاب در زمینه آواز به زنهای ایران خیلی بیشتر از بقیه ظلم شد چرا که اونا را کاملا محدودو کردند واز بیخ حرام اعلام کردن شنیدن صدای آواز زن نامحرم همه سرچشمه های استعداد زنانه را خشکاندند. اما همانطور که گفتی نرم نرمک کارهایی امجام شد. از جمله اینکه خانم پریسا توانست به صورت خیلی محدود و فقط برای خانمها در تهران کنسرت داشته باشد و یا همخوانی های زیبایی که خانمها در چند آلبوم داشتند از جمله آنهایی که ذکر کردی و من معتقدم “راز نو” استاد علیزاده واقعا یک شاهکار است. و بعد از آن بود که حضور زنها پررنگ تر شد که “مستان سلامت میکنند” و “نیشتمان” به نظر من دقیقا با توجه به اثر علیزاده بوجود آمدند. بعد هم کارهای همنوایی ” نوای قریه” و هزارآوا” بود که به طور کامل شامل همنوایی زنانه بود. و اخیرا هم خانم مامک خادم همنواییهای خیلی خوبی ارائه کرده از جمله آلبوم “ارگ” که از آثار اولیه ایشان بود و بعد سه اثر” نیایش” “گشایش” و “رهایش” که واقعا هم در زمینه آهنگسازی و اجرا و هم در زمینه موج نو موسیقایی در خور توجه هستند.
    ضمنا بعضی گروههای جوان هم به طور معمول از هموناهای خانم در کنسرتهایشان استفاده می کنند مثل گروهی به سرپرستی “همای” (که البته هیچ شناختی از ایشان ندارم) و یکی از کنسرتهای تهران این گروه را دیده ام که خیلی دلنشین بود.

  2. سوشیانت گفت:

    بستگی دارد که مجوزدارها را بخواهی یا غیرمجازها را! عمده آثار استاد علیزاده، چه قبل و چه بعد از انقلاب با همراهی صدای بانوان است. در موسیقی فیلم لاکپشت‌ها کاملا واضح از صدای بانوان برای خواندن استفاده شده (نمونه‌ی مجاز). حسین عمومی (نوازنده‌ی نی) هم با خانم افسانه رسائی به صورت متعدد کنسرت و کار دارد. البته به این صورتی که شما گفتید تلفیق با صدای مرد نیست و در نتیجه غیر قابل انتشار در ایران است. داوود آزاد هم فقط همان یک نوار را با همسرش کار نکرد. فکر می‌کنم در آثار بعدی هم از صدای زن سود جسته. در نوع موسیقی غیر ایرانی هم در اپرای رستم و سهراب چکناواریان، برای بار نخست بر صحنه از صدای زن استفاده شد و در حال حاضر CD آن موجود است و مجاز.
    – در ضمن تصنیف «شمع و پروانه» را قابل دریافتش کردم که در وبلاگ نوشتم. اگر ندارید می‌توانید برای طربستان استفاده کنید.

  3. سوشیانت گفت:

    یک نکته: تصنیف بیا تا گل برافشانیم را برای بار اول مرحوم بسطامی در کنسرتی اجرا کرد. پس از قطع رابطه مشکاتیان با بسطامی که منجر به انتشار این نوار با صدای رستمیان شد، فقط باز دریغ و درد برایم مانده بود که چرا جدائی؟ هیچ فکر کردی که چرا مشکاتیان در این اثر در کنار صدای رستمیان از صدای سپیده استفاده می‌کند؟ این تصنیف برای صدای سوپرانو شمایل بسطامی ساخته شده بود که نصیب رستمیان شد. این یک. اما دوم این‌که [پیش خودمان باشد!] من حتی قبل از دیدن کنسرت مشکاتیان با بسطامی هم این تصنیف را با تار و صدای لطفی شنیده بودم! در این مورد آخر سخت نگیریم بهتر است. حالا شاید مشکل زمانی در شنیدن از من باشد. نمی‌دانم.

  4. یگانه گفت:

    یه کار از علیزاده با ژیوان گاسپاریان هست که مال دو سه سال پیشه گمونم، به نام “به تماشای آبهای سپید”. همخوانی داره و یه جاهایی در عمل تک خوانی. خواننده زنش افسانه رسایی است…من این کارو خیلی دوس دارم. هوای خوبی داره…

  5. آلبوم داوود آزاد هست”نوربخش جان” آلبومی هم هست از خانوم شیدا در پشت صدای آقای امیرجاهد همسرشون.

  6. پرويز گفت:

    از داریوش تعجب می کنم که در باره همه عالم موسیقی می نویسد اما اسمی از مسعود و زنش شیدا که در حال حاضر مشهورترین خواننده زن فعال در داخل ایران است، نمی برد. آلبوم سر گیسو و آلبوم درفکر تو بودم از پرفروش ترین آلبوم های موسیقی در سال های گذشته بود که آهنگساز آن مسعود جاهد و خواننده اش شیدا بود. داریوش حتی اشتباه کامنت خانم مرسده هاشمی را که نام مسعود را به غلط امیر جاهد نوشت اصلاح نکرد. از آدمی با دقت داریوش واقعا بعید است.
    ***
    پرویز جان،
    آن غلط «امیر جاهد» را من متوجه شدم ولی دستی در آن نظر نبردم. یک بار هم نوشتم که الآن همین‌ها به خاطرم می‌رسد. تازه آن نام‌ها هم که آوردم ده بار از ذهن‌ام گریخت تا نوشتم‌شان. خوب است که توضیح را افزودی. من قصدی در عدم ذکر آن نداشتم. تنها علت فراموشی بود و بس، نه بی‌دقتی.

  7. Pejman گفت:

    اثر کنج صبوری را به غیر از مقدمه تصنیف اول “ای عاشقان” بسیار ضعیف می دانم. این تصنیف اما مقدمه زیبایی دارد که با یک ملودی آرام در اصفهان شروع و به شکل زیبایی به ماهور وصل می شود و بقیه تصنیف در ماهور است.
    تصنیف بیا تا گل برافشانیم را هم با تار و آواز لطفی حدود ۱۰ سال پیش شنیده بودم و با توجه به تلفیق بد شعر موسیقی باید از بداهه کاری های لطفی باشد.
    لطفی در مقاله ای در کتاب سال شیدا ادعا کرده بود که تصنیف الا ای آهوی وحشی کجایی هم که افتخاری در راز و نیاز علیزاده اجرا کرده در حقیقت ساخته اوست. می گوید در دوره ای که چاووش فعال بوده آنرا ساخته اما به علت اینکه خواننده گان قادر به اجرای آن نبودند اجرا نشد.
    در مورد خوانندگان زن:
    در نوار پرنده ها(حسین علیزاده) هما نیک نام آواز یک “شب آتش در نیستانی فتاد” و تصنیف “حیلت رها کن عاشقا” را می خواند. لطفی هم با خواننده های زن اجراهای متنوعی دارد از جمله زویا ثابت. اجرایی در اصفهان و دشتی دارند که تصنیف “گفتم غم تو دارم” و “ای عاشقان ای عاشقان پیمانه ها پر خون کنید” را می خوانند. “می توانید اینجا بشنوید(آخر لیست را نگاه کنید)
    http://darvish.net/Albums/Z/ZoyaSabet.htm
    علیزاده و افسانه رسایی اجرایی دارند به نام ساز نو که در آن آواز ابو عطا که در راز نو اجرا شده بود را به همرا تصنیف قدیمی جانم جانم اجرا می کنند. به نظرم این یکی از بهترین های علیزاده است.
    در آخر می خواستم بپرسم که تصنیف “هوای وطن” را لطفی کی و کجا خوانده است؟ آیا می توان آنرا پیدا کرد؟

  8. مهران گفت:

    اینجا وبسایت سپیده است اگر تابحال ندیده‌اید:
    http://www.sepidehraissadat.com/fa/

|