۱۱

از تقدس‌زدایی تا توهم تقدس‌زدایی

امروز یادداشت داریوش سجادی (از مجید سوزوکی تا اکبر گنجی) را که در انتخاب خواندم، سخت به فکر فرو رفتم که چرا ناگهان باید در این حد راه افراط را رفت؟ نقد گنجی از شریعتی را می شود و باید نقد کرد، درست همان‌طور که خودِ شریعتی را هم باید نقد کرد.

یک نکته بدون هیچ شکی غیر قابل انکار است. هنوز در جامعه‌ی ما عده‌ای هستند که شریعتی را «می‌پرستند» و پیشِ آن‌ها نمی‌توان گفت بالای چشم شریعتی ابروست. نه تنها از شریعتی، بلکه از هر اندیشه‌ای که در لباس تقدس فرو می‌رود، باید تقدس‌زدایی کرد. اکبر گنجی در شیوه‌ی نقدش پا را از صرف «تقدس‌زدایی» به گمان من فراتر گذاشته است و این همان چیزی است که من به آن معترض‌ام. در میدان اندیشه، انسان‌ها هیچ قداستی ندارند، چه آن انسان شریعتی باشد یا سروش یا اکبر گنجی. اما فرق است بین مقدس ندانستن یک انسان و این‌که هر چه خواستی بگویی. نقد گنجی‌ البته خاصیت خود را هم داشته است. یکی مثل یوسفی اشکوری رسماً می‌نویسد که بله شریعتی تناقض هم داشته است، اشتباه هم کرده است. این قدم مثبتی است. اما نه تنها شریعتی که هر اندیشمند دیگری هم اشتباه می‌کند. کارِ اندیشه پیامد طبیعی‌اش ارتکاب خطاست، مگر این‌که ادعای معصومیت داشته باشیم که این حرف‌ها هم دوران‌اش خیلی وقت است سپری شده است.

اما داریوش سجادی دیگر حسابی از آن طرف بام افتاده است. با خواندن یادداشت داریوش سجادی من حرف‌ام را درباره‌ی گنجی پس می‌گیرم (اگر سجادی چنین می‌نویسد، گنجی خیلی وضع‌اش بهتر است!). سجادی در یک نوشته‌ی کوتاه از گنجی گرفته تا مخملباف و حسین درخشان و نیک‌آهنگ کوثر را وارد ماجرا کرده و سعی کرده با سریش روان‌کاوی همه را به تحلیل خودش از گنجی بچسباند. به نظر من در ماجرای نقد شریعتی (یا نقد گنجی) چند اصل ساده و روشن وجود دارد: ۱. این‌ها هیچ کدام قداست ندارند. ۲. همه‌ی این‌ها انسان هستند و طبیعتاً مرتکب خطا می‌شوند. ۳. به بهانه‌ی تقدس‌زدایی نمی‌توان هر سخن مربوط و نامربوطی را به کسی نسبت داد؛ درک بستر زمانی و فضای اجتماعی حاکم بر زندگی هر فردی در تحلیل سخنان و اندیشه‌ی او مهم است.

خیلی مختصر دو نکته‌ را در حاشیه‌ی نقد گنجی می‌افزایم که دیگران هم به آن اشاره داشته‌اند. یکم این‌که دیدگاه شریعتی درباره‌ی زنان و حقوق زنان، و نقد کردن‌ِ آن، نقدی است که حتی اگر به جا باشد، فی نفسه چندان وزن و اعتباری ندارد. مگر در آن مقطع که شریعتی در آن زندگی می‌کرد، حقوق زنان به شکل امروزی چقدر مطرح بود و عموم مردم جامعه و اندیشمندان و روشنفکران سکولار و دینی، چقدر بر آن تأکید داشتند که حالا این وسط شریعتی مقصر ماجراست و باید تاوان همه‌ی زن‌ستیزی‌های عصر خودش را پس بدهد؟ خوب اگر بحث درباره‌ی پیروان شریعتی است و این‌که عده‌ای از او بت ساخته‌اند و به تک تک حرف‌های او تأسی می‌کنند و او را پیشوای خود می‌شمارند که باید بی‌چون و چرا از او تبعیت کرد، محل نقد جای دیگری است: مقدس‌سازی شریعتی را باید نقد کرد نه این‌که گریبان خودش را بگیریم. باید دید اگر من و شما، اکبر گنجی یا هر کس دیگری در زمان شریعتی می‌زیست و بعد عمر کوتاه شریعتی را هم می‌داشت و هیچ فرصتی هم برای بازنگری و تعدیل افکار خود نداشت، امروز ما با چه نوع اندیشه‌ای روبرو بودیم؟ فرض کنیم اکبر گنجی، ابراهیم نبوی یا هر کس دیگری که در اوایل انقلاب شور و هیجانی انقلابی داشتند، در همان دوران متوقف می‌شدند. سرنوشت این‌ها بهتر از شریعتی می‌شد؟ این جای کار است که کار گنجی از نقد فراتر رفته و بی‌انصافی می‌شود.

دیگر این‌که دیدگاه‌های شریعتی درباره‌ی دموکراسی نقد می‌شود. این‌جاست که من عمیقاً معتقدم درک اکبر گنجی از دموکراسی مشوش است. او از دموکراسی چیزی ساخته است که با واقعیت دموکراسی چندان نسبتی ندارد. گفتمان دموکراسی‌خواهانه عمدتاً از شاخصه‌های دو سه دهه‌ی اخیر است. سی سال پیش نه درباره‌ی دموکراسی پژوهش علمی مفصلی شده بود و نه نمونه‌های عملی آن چندان که باید خود را نشان داده بودند. لذا این‌که بگوییم شریعتی مخالف دموکراسی بود، پرسش‌های زیادی پیش می‌آورد: کدام دموکراسی؟ مگر در ایرانِ زمانِ شریعتی ما اصلاً‌ نظامی دموکراتیک داشتیم؟ مگر گروه‌های مبارز و انقلابی در پی ایجاد دموکراسی بودند که شریعتی با آن مخالف باشد؟ باید سی سال از آن دوره می‌گذشت تا بررسی شود که بیشتر دموکراسی‌های جهان، ناکام مانده‌اند. آن موقع نه شریعتی دموکراسی را – چنان‌که امروز می‌شناسیم – می‌شناخت نه اکبر گنجی و نه هیچ مروج یا مخالف دموکراسی. لذا کشیدن پای شریعتی به بحث دموکراسی، اساساً مغلطه‌ای بیش نیست.

اگر هدف گنجی تقدس‌زدایی از شریعتی است، خیلی راحت‌تر می‌شود این حرف را زد بدون این‌که آدم به تناقض‌گویی بیفتد. تناقض‌گوتر از او داریوش سجادی است که دیگر حسابی عنان از کف داده است. این‌جاست که می‌گویم همه دارند از هم انتقام می‌گیرند. این‌جور نوشته‌ها اصل بحث را در غبار هیاهو گم می‌‌کند. خیلی سرراست و دقیق، با استناد به حرف‌های خود شریعتی و کتاب‌های منتشر شده‌ی او می‌توان صحت و سقم ادعاها را نشان داد. از آن گذشته، اگر گنجی پای مباحث جدیدتر را، مانند دموکراسی، حقوق بشر، آزادی بیان، و این چیزها را به میان می‌کشد، باز هم می‌شود بحث را خیلی سنجیده پیش برد، نه این‌که ناگهان سخن از عقده‌های جنسی به میان بیاوریم. من واقعاً نمی‌فهمم این شیوه‌ی تمسخرآمیز هتاک را که تا از پاسخ‌گویی باز می‌ماند، متوسل به سخیف‌ترین عبارات و نسبت‌ها می‌شود و نزدیک‌ترین راه بیان‌اش هم از اسافل اعضای انسان می‌گذرد!

گمان می‌کنم گنجی بهتر است طیفی از طرف‌داران و مبلغان شریعتی را ترسیم کند. آراء خود شریعتی را هم به درستی بررسی کند. بعدش مشخص کنیم آیا همه‌ی کسانی که از شریعتی تأثیر گرفته‌اند یا او را ستوده‌اند، ضد دموکراسی و ضد زن هستند یا نه. این شیوه‌ی نقد گنجی (و بدتر از آن سخنان افراطی داریوش سجادی) شلوغ‌ کردن بحث است و تسویه حساب شخصی. در یادداشت نخستی که درباره‌ی گنجی نوشته بودم، اگر چه عبارات‌اش تند بود و باید آرام‌تر از این نوشته می‌شد، اما هنوز اساس حرف من همان است: گنجی شتا‌ب‌زده دارد حرف می‌زند. شاید دارد با اشکوری لج‌بازی می‌کند و می‌خواهد حرف‌های‌اش را به او ثابت کند. این‌ها را نمی‌دانم. اما حداقل در دو نمونه‌ای که در بالا آوردم، مدعیات گنجی چندان پایه‌ی محکمی ندارد. حقیقتاً من فکر می‌کنم گنجی وقتی شریعتی، یا هر کس دیگری را نقد می‌کند، این نقدها را بر پایه‌ی درکی که خودش الآن از دموکراسی، جمهوریت، حقوق بشر و آزادی بیان دارد، نقد می‌‌کند. این شیوه‌ی نقد چندان مقرون به صواب نیست. درک گنجی از دموکراسی و جمهوریت و این قبیل مسایل نه اولین درک است و نه آخرین درک (فرض را بر این می‌گذارم که این برداشت‌های گنجی اساساً درست و خالی از اشکال باشد؛ اگر نادرست یا ضعیف باشد که کار خراب‌تر از این‌هاست). در نتیجه، من در کار گنجی شتاب بیش از حدی می‌بینم.

پ. ن. من از نقد آقای محمود دلخواسته بی‌خبر بودم. این نقد را هم در کنار نوشته‌های دیگر بخوانید تا فضای بحث کمی روشن‌تر شود: رویکرد گنجی به شریعتی و انقلاب ۵۷ بر چه اساسی استوار است؟ (بدون این‌که داوری مثبت یا منفی درباره‌ی این مقاله بکنم، متن آن را در ادامه‌ی مطلب می‌آورم. نقدی اگر بر آن وارد است بر جای خود استوار، اما این هم یک نمونه از نقد گنجی است.)

پ. ن. ۲. متن ظاهراً در صفحه‌ی من به هم می‌ریزد. شاید به دلیل طولانی شدن متن است. به هر حال می‌توانید از همان صفحه‌ی گویا مقاله را بخوانید.

پ. ن. ۳. این مطلب را در رادیو زمانه هم بخوانید: «در جستجوی حقیقت یا قدرت». شخصاً فکر می‌کنم اگر نویسنده به نقد عین متن گنجی اکتفا می‌کرد و فرامتنی عمل نمی‌کرد و مشخصاً پای بنی‌ صدر را به میان نمی‌کشد، به نقد بهتری می‌رسیدیم. اما معتقدم باز هم بخش مهمی از ضعف نظری گنجی را نشان داده است.

من با بخش‌هایی از این مقاله مشکل دارم و اساساً نوعی آرمان‌گرایی را در این مقاله هم می‌بینم. اما به هر حال این نقد از برخی جهات خواندنی است.


  1. سیامک گفت:

    بد نیست به یادداشت خرس مهربان هم نگاهی بندازید:
    http://www.khersm.persianblog.ir/

  2. ر ا زیگر گفت:

    شکسته نفسی می فرمایید قربان!
    مهملات سجادی خود نما هنوز مانده تا به نیش داری و کینه داری نوشته حضرتعالی درباره گنجی برسد.
    چی شده قربان؟ خدا بد ندهد! نکند وجدان مبارک آزرده شده که پست دنبال پست درصدد ماست مالی بر آمده اید ؟
    ***
    اختیار دارید قربان!
    وب‌لاگ حضرت‌عالی را رؤیت کردیم و ملتفت شدیم در «نیش‌دار» و «کینه‌دار» سخن گفتن به گرد پای سرکار هم نمی‌رسیم. امر مشتبه شده بود قربان!

  3. هادی گفت:

    داریوش جان! لزومی ندارد به هر نظری، پاسخ بگویید. گاهی سکوت، بهترین جواب است. البته تشخیص شما هم معتبر و محترم است.

  4. سوشیانت گفت:

    شیطان گولم شد و دارم مثل گنجی جملات شریعتی را که در وصف آزادی‌ست را پشت سر هم ردیف می‌کنم. می‌دانم که غیر علمی‌ست. اما شاید درین روزگار به کار آید. البته نه از این کارها و استفاده‌هایی که گنجی از جملات منتخب خود می‌کند!
    دارم می‌روم آخر هفته به مشهد. آن طرف‌ها کاری نداری عزیز؟
    ***
    سفر خوش. التماس دعا!

  5. سلام
    خوب بود
    با مطلبی با عنوان ” سیکل مطلقه /مشروطه و بازی مار وپله “به روزم

  6. دوستداران شریعتی گفت:

    ببین آقای عزیز
    حرف حق هیچوقت تلخ نیست و کسی هم تا حالا نقد درستی از شریعتی نکرده که با دشنام طرفدارانش روبرو بشه .
    مطلع هستید که افرادی مانند گنجی و ابراهیم نبوی و احسان نراقی با ساختن یک سری خضعبلات نقد تحویل جامعه می دهند . شما انتظار دارید من در برابر حق شریعتی سکوت کنم ؟؟؟ و بگویم آفرین نقدت به جا بود ؟؟؟
    کسانی مانند این اشخاص از روی غرض و یا مرض نقد می کنند وگرنه قصد اصلاح ندارند .
    می بینید که کسی از طرفداران شریعتی در برابر نقد آقای سعید حنایی کاشانی موضع نگرفت چون عادلانه قضاوت کرد و شاید هم آنطور که او می گوید شریعتی نباشد ولی در نقدش هیچ عاملی مانند حسادت و کینه و غرض دیده نشد .
    ملتفت شدی ؟؟؟؟؟؟؟؟

  7. احمد اميريان گفت:

    سلام:
    ۱-شما همان اول با نسبت دادن به حریف وی را خلع سلاح کردید و “فضای مباحثه” را مسموم نموده. مغالطه تحریف رقیب.
    ۲-کجا سی سال پیش حرف و نظر از دموکراسی نبوده است؟ این پیش فرض نادرست را از کجا آورده اید؟ مغالطه پیش انگاری
    ۳-در این مقاله چه گزاره یا گزاره هایی نتیجه یا نتایج هستند؟ مغالطه سخنوری بجای استدلال.

  8. میلاد گفت:

    بعضی از این نظرا رو که میخونم حرف شما به من ثابت میشه که:
    هنوز در جامعه‌ی ما عده‌ای هستند که شریعتی را «می‌پرستند» و پیشِ آن‌ها نمی‌توان گفت بالای چشم شریعتی ابروست.
    مثل نظر “دوستداران شریعتی “.

  9. علیرضا گفت:

    اتفاقا بنده مدت مدیدی است که نوشته های داریوش سجادی را میخوانم واز زمانی که یک نیمچه کانالی هم داشت و در ماهواره اظهار فضل مینمود پیگیر چرندیاتش بودم و بنظر بنده و خیلی ها معلوم نیست که چی میگوید و کدام طرفی است و احتمالا یونجه خرد کن رژیم منحوس اسلامی است . بیچاره دائم میخواد خودش و فضلش و به رخ مردم بکشونه و اینطور میشه برداشت کرد که هرروز مغزش با محتویات جدید upload میشود . خدا انشاء ا.. شفایش بدهدبد نیست . البته بنده به شریعتی و گنجی و غیره کاری ندارم ولی این آقا خیلی پرت و بلا حرف میزنه.خلاصه قربون شما که خوب به هدف زدی، حرفهای دیگران هم بقول پدرم صدتایک غازه..

  10. فرهاد گفت:

    من از اینکه شما از نوشته های “اخیر” داریوش سجادی تعجب زده اید،متعجبم.سجادی با محمل و توبره ی تنکی که از طریق “فردید” از هایدگر گرفته “ملا سرخود” شده و فکر میکند که میتواند از سیاست تا فلسفه و.. و…را تجزیه تحلیل کند. البته یک خورده “نمک و فلفل” هم از فرط زبونی اش در “کاسه لیسی فلسفی” از آقای سروش یاد گرفته که دیگر “عالم قبله عالم” باشد. اما بی چاره نمی فهمد که هر الف بچه ای مثل ما که “مقالات مطول” اش را بخواند، دم خروس فردید جان و حسین بازجو را در پس حرف های این نماینده “اپوزیسیون مستقل” میبیند. خیر پیش!

|