۱۱

از تقدس‌زدايی تا توهم تقدس‌زدايی

PrintFriendly and PDF

امروز يادداشت داريوش سجادی (از مجيد سوزوکی تا اکبر گنجی) را که در انتخاب خواندم، سخت به فکر فرو رفتم که چرا ناگهان بايد در این حد راه افراط را رفت؟ نقد گنجی از شريعتی را می شود و بايد نقد کرد، درست همان‌طور که خودِ شريعتی را هم بايد نقد کرد.

يک نکته بدون هيچ شکی غير قابل انکار است. هنوز در جامعه‌ی ما عده‌ای هستند که شريعتی را «می‌پرستند» و پيشِ آن‌ها نمی‌توان گفت بالای چشم شريعتی ابروست. نه تنها از شريعتی، بلکه از هر انديشه‌ای که در لباس تقدس فرو می‌رود، بايد تقدس‌زدايی کرد. اکبر گنجی در شيوه‌ی نقدش پا را از صرف «تقدس‌زدايی» به گمان من فراتر گذاشته است و اين همان چيزی است که من به آن معترض‌ام. در ميدان انديشه، انسان‌ها هيچ قداستی ندارند، چه آن انسان شريعتی باشد يا سروش يا اکبر گنجی. اما فرق است بين مقدس ندانستن يک انسان و اين‌که هر چه خواستی بگويی. نقد گنجی‌ البته خاصيت خود را هم داشته است. يکی مثل يوسفی اشکوری رسماً می‌نويسد که بله شريعتی تناقض هم داشته است، اشتباه هم کرده است. اين قدم مثبتی است. اما نه تنها شريعتی که هر انديشمند ديگری هم اشتباه می‌کند. کارِ انديشه پيامد طبيعی‌اش ارتکاب خطاست، مگر اين‌که ادعای معصوميت داشته باشيم که اين حرف‌ها هم دوران‌اش خيلی وقت است سپری شده است.

اما داريوش سجادی ديگر حسابی از آن طرف بام افتاده است. با خواندن يادداشت داريوش سجادی من حرف‌ام را درباره‌ی گنجی پس می‌گيرم (اگر سجادی چنين می‌نويسد، گنجی خيلی وضع‌اش بهتر است!). سجادی در يک نوشته‌ی کوتاه از گنجی گرفته تا مخملباف و حسين درخشان و نيک‌آهنگ کوثر را وارد ماجرا کرده و سعی کرده با سريش روان‌کاوی همه را به تحليل خودش از گنجی بچسباند. به نظر من در ماجرای نقد شريعتی (يا نقد گنجی) چند اصل ساده و روشن وجود دارد: ۱. اين‌ها هيچ کدام قداست ندارند. ۲. همه‌ی اين‌ها انسان هستند و طبيعتاً مرتکب خطا می‌شوند. ۳. به بهانه‌ی تقدس‌زدايی نمی‌توان هر سخن مربوط و نامربوطی را به کسی نسبت داد؛ درک بستر زمانی و فضای اجتماعی حاکم بر زندگی هر فردی در تحليل سخنان و انديشه‌ی او مهم است.

خيلی مختصر دو نکته‌ را در حاشيه‌ی نقد گنجی می‌افزايم که ديگران هم به آن اشاره داشته‌اند. يکم اين‌که ديدگاه شريعتی درباره‌ی زنان و حقوق زنان، و نقد کردن‌ِ آن، نقدی است که حتی اگر به جا باشد، فی نفسه چندان وزن و اعتباری ندارد. مگر در آن مقطع که شريعتی در آن زندگی می‌کرد، حقوق زنان به شکل امروزی چقدر مطرح بود و عموم مردم جامعه و انديشمندان و روشنفکران سکولار و دينی، چقدر بر آن تأکيد داشتند که حالا اين وسط شريعتی مقصر ماجراست و بايد تاوان همه‌ی زن‌ستيزی‌های عصر خودش را پس بدهد؟ خوب اگر بحث درباره‌ی پيروان شريعتی است و اين‌که عده‌ای از او بت ساخته‌اند و به تک تک حرف‌های او تأسی می‌کنند و او را پيشوای خود می‌شمارند که بايد بی‌چون و چرا از او تبعيت کرد، محل نقد جای ديگری است: مقدس‌سازی شريعتی را بايد نقد کرد نه اين‌که گريبان خودش را بگيريم. بايد ديد اگر من و شما، اکبر گنجی يا هر کس ديگری در زمان شريعتی می‌زيست و بعد عمر کوتاه شريعتی را هم می‌داشت و هيچ فرصتی هم برای بازنگری و تعديل افکار خود نداشت، امروز ما با چه نوع انديشه‌ای روبرو بوديم؟ فرض کنيم اکبر گنجی، ابراهيم نبوی يا هر کس ديگری که در اوايل انقلاب شور و هيجانی انقلابی داشتند، در همان دوران متوقف می‌شدند. سرنوشت اين‌ها بهتر از شريعتی می‌شد؟ اين جای کار است که کار گنجی از نقد فراتر رفته و بی‌انصافی می‌شود.

ديگر اين‌که ديدگاه‌های شريعتی درباره‌ی دموکراسی نقد می‌شود. اين‌جاست که من عميقاً معتقدم درک اکبر گنجی از دموکراسی مشوش است. او از دموکراسی چيزی ساخته است که با واقعيت دموکراسی چندان نسبتی ندارد. گفتمان دموکراسی‌خواهانه عمدتاً از شاخصه‌های دو سه دهه‌ی اخير است. سی سال پيش نه درباره‌ی دموکراسی پژوهش علمی مفصلی شده بود و نه نمونه‌های عملی آن چندان که بايد خود را نشان داده بودند. لذا اين‌که بگوييم شريعتی مخالف دموکراسی بود، پرسش‌های زيادی پيش می‌آورد: کدام دموکراسی؟ مگر در ايرانِ زمانِ شريعتی ما اصلاً‌ نظامی دموکراتيک داشتيم؟ مگر گروه‌های مبارز و انقلابی در پی ايجاد دموکراسی بودند که شريعتی با آن مخالف باشد؟ بايد سی سال از آن دوره می‌گذشت تا بررسی شود که بيشتر دموکراسی‌های جهان، ناکام مانده‌اند. آن موقع نه شریعتی دموکراسی را – چنان‌که امروز می‌شناسيم – می‌شناخت نه اکبر گنجی و نه هيچ مروج يا مخالف دموکراسی. لذا کشيدن پای شريعتی به بحث دموکراسی، اساساً مغلطه‌ای بيش نيست.

اگر هدف گنجی تقدس‌زدايی از شريعتی است، خيلی راحت‌تر می‌شود اين حرف را زد بدون اين‌که آدم به تناقض‌گويی بيفتد. تناقض‌گوتر از او داريوش سجادی است که ديگر حسابی عنان از کف داده است. اين‌جاست که می‌گويم همه دارند از هم انتقام می‌گيرند. اين‌جور نوشته‌ها اصل بحث را در غبار هياهو گم می‌‌کند. خيلی سرراست و دقيق، با استناد به حرف‌های خود شريعتی و کتاب‌های منتشر شده‌ی او می‌توان صحت و سقم ادعاها را نشان داد. از آن گذشته، اگر گنجی پای مباحث جديدتر را، مانند دموکراسی، حقوق بشر، آزادی بيان، و اين چيزها را به ميان می‌کشد، باز هم می‌شود بحث را خيلی سنجيده پيش برد، نه اين‌که ناگهان سخن از عقده‌های جنسی به ميان بياوريم. من واقعاً نمی‌فهمم اين شيوه‌ی تمسخرآميز هتاک را که تا از پاسخ‌گويی باز می‌ماند، متوسل به سخيف‌ترين عبارات و نسبت‌ها می‌شود و نزديک‌ترين راه بيان‌اش هم از اسافل اعضای انسان می‌گذرد!

گمان می‌کنم گنجی بهتر است طيفی از طرف‌داران و مبلغان شريعتی را ترسيم کند. آراء خود شريعتی را هم به درستی بررسی کند. بعدش مشخص کنيم آيا همه‌ی کسانی که از شريعتی تأثير گرفته‌اند يا او را ستوده‌اند، ضد دموکراسی و ضد زن هستند يا نه. اين شيوه‌ی نقد گنجی (و بدتر از آن سخنان افراطی داريوش سجادی) شلوغ‌ کردن بحث است و تسويه حساب شخصی. در يادداشت نخستی که درباره‌ی گنجی نوشته بودم، اگر چه عبارات‌اش تند بود و بايد آرام‌تر از اين نوشته می‌شد، اما هنوز اساس حرف من همان است: گنجی شتا‌ب‌زده دارد حرف می‌زند. شايد دارد با اشکوری لج‌بازی می‌کند و می‌خواهد حرف‌های‌اش را به او ثابت کند. اين‌ها را نمی‌دانم. اما حداقل در دو نمونه‌ای که در بالا آوردم، مدعيات گنجی چندان پايه‌ی محکمی ندارد. حقيقتاً من فکر می‌کنم گنجی وقتی شريعتی، يا هر کس ديگری را نقد می‌کند، اين نقدها را بر پايه‌ی درکی که خودش الآن از دموکراسی، جمهوريت، حقوق بشر و آزادی بيان دارد، نقد می‌‌کند. اين شيوه‌ی نقد چندان مقرون به صواب نيست. درک گنجی از دموکراسی و جمهوريت و اين قبيل مسايل نه اولين درک است و نه آخرين درک (فرض را بر اين می‌گذارم که اين برداشت‌های گنجی اساساً درست و خالی از اشکال باشد؛ اگر نادرست يا ضعيف باشد که کار خراب‌تر از اين‌هاست). در نتيجه، من در کار گنجی شتاب بيش از حدی می‌بينم.

پ. ن. من از نقد آقای محمود دلخواسته بی‌خبر بودم. اين نقد را هم در کنار نوشته‌های ديگر بخوانيد تا فضای بحث کمی روشن‌تر شود: رويکرد گنجی به شريعتی و انقلاب ۵۷ بر چه اساسی استوار است؟ (بدون اين‌که داوری مثبت يا منفی درباره‌ی اين مقاله بکنم، متن آن را در ادامه‌ی مطلب می‌آورم. نقدی اگر بر آن وارد است بر جای خود استوار، اما اين هم يک نمونه از نقد گنجی است.)

پ. ن. ۲. متن ظاهراً در صفحه‌ی من به هم می‌ریزد. شايد به دليل طولانی شدن متن است. به هر حال می‌توانيد از همان صفحه‌ی گويا مقاله را بخوانيد.

پ. ن. ۳. اين مطلب را در راديو زمانه هم بخوانيد: «در جستجوی حقيقت يا قدرت». شخصاً فکر می‌کنم اگر نويسنده به نقد عين متن گنجی اکتفا می‌کرد و فرامتنی عمل نمی‌کرد و مشخصاً پای بنی‌ صدر را به ميان نمی‌کشد، به نقد بهتری می‌رسيديم. اما معتقدم باز هم بخش مهمی از ضعف نظری گنجی را نشان داده است.

من با بخش‌هايی از اين مقاله مشکل دارم و اساساً نوعی آرمان‌گرايی را در این مقاله هم می‌بينم. اما به هر حال اين نقد از برخی جهات خواندنی است.


  1. سیامک says:

    بد نیست به یادداشت خرس مهربان هم نگاهی بندازید:
    http://www.khersm.persianblog.ir/

  2. شکسته نفسی می فرمایید قربان!
    مهملات سجادی خود نما هنوز مانده تا به نیش داری و کینه داری نوشته حضرتعالی درباره گنجی برسد.
    چی شده قربان؟ خدا بد ندهد! نکند وجدان مبارک آزرده شده که پست دنبال پست درصدد ماست مالی بر آمده اید ؟
    ***
    اختيار داريد قربان!
    وب‌لاگ حضرت‌عالی را رؤيت کرديم و ملتفت شديم در «نيش‌دار» و «کينه‌دار» سخن گفتن به گرد پای سرکار هم نمی‌رسيم. امر مشتبه شده بود قربان!

  3. هادی says:

    داریوش جان! لزومی ندارد به هر نظری، پاسخ بگویید. گاهی سکوت، بهترین جواب است. البته تشخیص شما هم معتبر و محترم است.

  4. شیطان گولم شد و دارم مثل گنجی جملات شریعتی را که در وصف آزادی‌ست را پشت سر هم ردیف می‌کنم. می‌دانم که غیر علمی‌ست. اما شاید درین روزگار به کار آید. البته نه از این کارها و استفاده‌هایی که گنجی از جملات منتخب خود می‌کند!
    دارم می‌روم آخر هفته به مشهد. آن طرف‌ها کاری نداری عزیز؟
    ***
    سفر خوش. التماس دعا!

  5. سلام
    خوب بود
    با مطلبی با عنوان ” سیکل مطلقه /مشروطه و بازی مار وپله “به روزم

  6. دوستداران شریعتی says:

    ببین آقای عزیز
    حرف حق هیچوقت تلخ نیست و کسی هم تا حالا نقد درستی از شریعتی نکرده که با دشنام طرفدارانش روبرو بشه .
    مطلع هستید که افرادی مانند گنجی و ابراهیم نبوی و احسان نراقی با ساختن یک سری خضعبلات نقد تحویل جامعه می دهند . شما انتظار دارید من در برابر حق شریعتی سکوت کنم ؟؟؟ و بگویم آفرین نقدت به جا بود ؟؟؟
    کسانی مانند این اشخاص از روی غرض و یا مرض نقد می کنند وگرنه قصد اصلاح ندارند .
    می بینید که کسی از طرفداران شریعتی در برابر نقد آقای سعید حنایی کاشانی موضع نگرفت چون عادلانه قضاوت کرد و شاید هم آنطور که او می گوید شریعتی نباشد ولی در نقدش هیچ عاملی مانند حسادت و کینه و غرض دیده نشد .
    ملتفت شدی ؟؟؟؟؟؟؟؟

  7. احمد اميريان says:

    سلام:
    ۱-شما همان اول با نسبت دادن به حريف وي را خلع سلاح كرديد و “فضاي مباحثه” را مسموم نموده. مغالطه تحريف رقيب.
    ۲-كجا سي سال پيش حرف و نظر از دموكراسي نبوده است؟ اين پيش فرض نادرست را از كجا آورده ايد؟ مغالطه پيش انگاري
    ۳-در اين مقاله چه گزاره يا گزاره هايي نتيجه يا نتايج هستند؟ مغالطه سخنوري بجاي استدلال.

  8. میلاد says:

    بعضی از این نظرا رو که میخونم حرف شما به من ثابت میشه که:
    هنوز در جامعه‌ی ما عده‌ای هستند که شريعتی را «می‌پرستند» و پيشِ آن‌ها نمی‌توان گفت بالای چشم شريعتی ابروست.
    مثل نظر “دوستداران شریعتی “.

  9. علیرضا says:

    اتفاقا بنده مدت مدیدی است که نوشته های داریوش سجادی را میخوانم واز زمانی که یک نیمچه کانالی هم داشت و در ماهواره اظهار فضل مینمود پیگیر چرندیاتش بودم و بنظر بنده و خیلی ها معلوم نیست که چی میگوید و کدام طرفی است و احتمالا یونجه خرد کن رژیم منحوس اسلامی است . بیچاره دائم میخواد خودش و فضلش و به رخ مردم بکشونه و اینطور میشه برداشت کرد که هرروز مغزش با محتویات جدید upload میشود . خدا انشاء ا.. شفایش بدهدبد نیست . البته بنده به شریعتی و گنجی و غیره کاری ندارم ولی این آقا خیلی پرت و بلا حرف میزنه.خلاصه قربون شما که خوب به هدف زدی، حرفهای دیگران هم بقول پدرم صدتایک غازه..

  10. فرهاد says:

    من از اینکه شما از نوشته های “اخیر” داریوش سجادی تعجب زده اید،متعجبم.سجادی با محمل و توبره ی تنکی که از طریق “فردید” از هایدگر گرفته “ملا سرخود” شده و فکر میکند که میتواند از سیاست تا فلسفه و.. و…را تجزیه تحلیل کند. البته یک خورده “نمک و فلفل” هم از فرط زبونی اش در “کاسه لیسی فلسفی” از آقای سروش یاد گرفته که دیگر “عالم قبله عالم” باشد. اما بی چاره نمی فهمد که هر الف بچه ای مثل ما که “مقالات مطول” اش را بخواند، دم خروس فردید جان و حسین بازجو را در پس حرف های این نماینده “اپوزیسیون مستقل” میبیند. خیر پیش!

|