سها تاجی فاروقی، محقق فلسطينیالأصل ساکن انگلستان که در دانشگاه دارهام تدريس میکند، اخيراً کتابی را منتشر کرده است که مجموعهی مقالاتی است با عنوان «انديشمندان مدرن مسلمان و قرآن».
يکی از اين مقالات دربارهی نصر حامد ابوزيد به قلم نويد کرمانی است (ظاهراً بايد ايرانی باشد) با عنوان «نصر حامد ابوزيد و مطالعهی ادبی قرآن» (اين فايل پیدیاف و بسيار حجيم است؛ حدود 9 مگابايت). بارها خواستم بخشهايی از اين مقاله را به فارسی برگردانم و در ملکوت بياورم که در اين چند روزه مجال آن فراهم نمیشد. اما خارخار اين وسوسه با آمدن داريوش آشوری به لندن قوت گرفت. آشوری، که حالا او را «حکيمالملکوت» میخوانيم، ديشب در کتابخانهی مطالعات ايرانی دربارهي «زبان و مدرنيت» سخنرانی داشت. سخنان ديشب او و گفتوگوهای صميمانهتر پريشب ما هنگام شام، مرا واداشت تا يادی از نصر حامد ابوزيد بکنم هر چند گذرا.
ابوزيد از بسياری جهات در طرح تئوریهای مدرن (ظاهراً مدرن البته) دربارهي قرآن از دکتر سروش بسيار جلوتر است، اگر چه سروش در ايران نخستين کسی بود که مقولهی سياليت تفسير را طرح کرد. با اين حال هزينهای که ابوزيد برای طرح مقولهی قداستزدايی از تفسير قرآن و پيش کشيدن بشريت رسول خدا پرداخت بسی بيشتر از هزينهای بود که سروش در حکومت اسلامی پرداخت. بگذريم. گمان میکنم بهترين کار اين است که همين مقاله از کتاب بالا را بخوانيد و البته توصيه میکنم خود کتاب را حتماً بخوانيد. به اعتقاد من در روزگار ما، اعتنا به جايگاه ادبی قرآن و وزن و منزلت فرهنگی آن رو به افول است. گروهی چنان دين و فرهنگ را به سياست گره زدهاند که به خاطر ناکامی يا دژخويی يک نظام سياسی هر چه فرهنگ و معرفت ديدهاند قربانی بغض يا ستيز خود با آن نظام سياسی کردهاند. به اعتقاد من قرآن هنوز هم يکی از برجستهترين شاهکارهای ادبی و فرهنگی برای اعراب است. اعراب بدون قرآن هيچ نيستند. قرآن است که زبان عربی را از زمين به آسمان برد.
پ.ن. مسيحا دربارهی دو جملهی آخر نوشته است: «اين عبارت از پشتوانه تاريخی بهره چندانی ندارد. قرآن محصول يک فرهنگ و زبان است». اين دو جمله که به سهو و شتاب نوشتهام تنها برداشت من از يکی از بندهای مقالهی فوق است و بس [فکر میکنم بهتر باشد همان مقاله را به دقت بخوانيد تا جملات مشوش مرا!]. با اين حال مغشوش بودن دو جملهی آخر صدمهای به کل مدعای من نمیزند. هنوز هم باور دارم که قرآن يکی از استوانههای متين و استوار فرهنگ و ادبيات عرب است.
