۴

رمضان و کشاکش با میکده‌ی عشق

حافظ می‌گوید:
ثوابِ روزه و حجِ قبول آن کس برد
که خاکِ میکده‌ی عشق را زیارت کرد
و:
زان باده که در میکده‌ی عشق فروشند
ما را دو سه ساغر بده و «گو» رمضان باشد

این «میکده‌ی عشق» یک چیزی دارد که بالای نماز و روزه و حج و این احکام و آدابِ شریعت می‌نشیند. این میکده‌ی عشق یک چیزی دارد بالای ظواهر دینی. کسی که «خاکِ میکده‌ی عشق» را زیارت بکند،‌ همه‌ی آن ثواب‌هایی را که باید از نماز و روزه ببرد می‌برد. اما مگر همه برای «ثواب بردن» می‌روند سراغ روزه و حج؟ عده‌ای که برای ثواب بردن، گردن‌شان اسیرِ زنجیرِ شریعت نیست، بدون این‌ها هم راهِ او را به سر می‌پویند. ولی برای رسیدن به آن منزلت، باید خاک یک جایی را زیارت کنی. باید خاک بشوی. باید تکبر از سر فروبنهی. باید بیایی پایین. باید بروی سراغ میکده. میکده، جایی است که در آن داروی بیهوشی می‌فروشند. جایی که می‌تواند جرعه‌ای خورد و کسی را نیازرد. دینی که بشود اسبابِ آزار دیگران، شنیع‌تر از هر رذیلت و ناپاکی است. این‌جا باید عاشق شد. آدم عاشق پاکباز است. حساب و کتاب نمی‌کند. به توقع و چشمداشت کار نمی‌کند. یعنی اساساً به ثواب و عقاب کار ندارد. می‌گوید: «به رغمِ مدعیانی که منع عشق کنند / جمالِ چهره‌ی تو حجتِ‌ موجهِ‌ ماست»! عاشق مثل کاهی در تندبادِ‌ اراده‌ی دوست است. با ظواهر بازی نمی‌خورد. حضور و تقرب را با بازیچه و دل‌خوش‌کنک اطفال اشتباه نمی‌گیرد. «دیدار» را با «پاداش» اشتباه نمی‌گیرد. هر «دیداری»، بی‌شک عظیم‌ترین «پاداش» است؛ ولی هر «پاداش» نمی‌تواند «دیدار» باشد.

و این «میکده‌ی عشق» و «باده‌»ای که در او می‌فروشند، یک چیزی دارد که بقیه می‌گویند «چون» ماهِ رمضان است، نروید سراغ‌اش! فهمِ عامه این است که این‌ها با ماه رمضان منافات دارد. اگر نمی‌داشت نمی‌گفت «گو رمضان باش»، بلکه می‌گفت: «اتفاقاً حالا که ماهِ رمضان است؛ بیا و ما را از این باده بچشان». یک چیزی دارد این باده که با این ماه، حداقل با فهم عامه‌ی مردم از این ماه نمی‌خواند و سازگار نیست. انگار یک عده‌ای به این ماه که می‌رسند تازه فیل‌شان یاد هندوستان می‌کند و کارهایی می‌کنند که در اوقات دیگر نمی‌کردند… البته بعضی‌ها ممکن است بگویند خوب حافظ اشتباه کرده است! روی سخنِ من با این عده نیست و بعید هم می‌دانم با آن شهرت و اعتباری که حافظ میان عمومِ دینداران ما برای خودش دست و پا کرده است، کسی چنین حرفی به او بزند! اما مغزِ سخن، همان است که پیش‌تر آمد. یک چیزی هست که بالاتر از این آداب و ظواهر شرعی رمضان می‌نشیند. یک چیزی است که به شعائر و مناسک نمی‌شود به آن رسید. برای آن یک چیز کارهای بیشتری لازم است انجام داد. این چیز همان چیز ذوق‌بخش و روح‌افزایی است که وقتی به عاشق می‌رسد، می‌گوید حیف است دیگران از این نعمت بی‌بهره بمانند و می‌گوید: «منکران را هم از این می دو سه ساغر بچشان…». برای فهم این‌ها باید بزرگ شد. باید بالغ شد. باید از پوست عبور کرد. «حدت بصر» می‌خواهد. نگاهی می‌خواهد که پوسته‌های ظاهر را بتواند بشکافد… شرحِ بیشتر بماند برای بعدتر.
پ. ن. وقتی این‌ها را می‌خوانید بد نیست از بخش نغمه‌های رمضانی طربستان، دعای هنگام افطار را گوش کنید!

  1. گاوخونی گفت:

    «برای فهم این‌ها باید بزرگ شد. باید بالغ شد. باید از پوست عبور کرد..»
    اتفاقا مرا دوستی هست که هم بزرگ است، هم بالغ؛ گسیل‌اش می‌دارم خدمت شما، از جهت فهم «این‌ها».
    از امیران روزگار است و با خواجه هم سر و سری دارد.
    هم اهل عشق است و هم، زلفی با یار گره زده‌است {البته الآن زلف‌اش ریخته}؛ حرارت‌اش هم بالاست… خدا قمست کند.
    ******
    آن قسمت «خدا قسمت بکند»اش ما را حسابی خنداند!

  2. سوشیانت گفت:

    احتمالاً هرچیزی را که زیاد بکشید یا از آن طرف‌اش در خواهد رفت یا بالکل منقطع می‌شود رشته‌اش از هم. برای امتناع از این امر جواب مبسوطی خواهیم داد به کلیه‌ی حافظ دوستان عزیز علی‌الخصوص جماعت شاهد باز و شاهد دوست؛ باشد که گره‌ای که بر زلف مبارک‌شان هست محکم‌تر شود.

  3. هادی گفت:

    شاید مطلبی که من نوشته‌ام تناسبی با نوشته‌ی شما داشته باشد. عشق و فروتنی و عقل و هوشیاری و مستی

  4. متین گفت:

    سلام،
    در مورد این بیت از حافظ که می فرماید: ” زان باده که در میکده عشق فروشند /ما را دوسه ساغر بده و گو رمضان باش”. شما تفسیری کرده اید که در مورد اون تفسیر اساسا صحبتی ندارم. من اما هروقت با این بیت حافط رو به رو می شدم. این در ذهنم تداعی می شد که در اینجا “رمضان” به معنی لغوی این واژه مورد استفاده قرار گرفته و به منظور ماه رمضان نیست. همون طور که خودتون هم می دونین رمضان در لغت به معنی یه جسم بسیار داغ است که باعث سوختن میشه. (چیزی مثل یک سنگ داغ و سوزاننده) شاید بشه از این بیت حافظ اینگونه برداشت کرد که: “از باده و می “میکده عشق” به ما بنوشان و بگو که مانند آتش داغ باش”. این تفسیر و معنی ای بود که من در نظر داشتم. خوشحال می شم اگر نظر شما رو هم در این باره بدونم.
    *****
    این دیگر از آن تفسیرها بود! به نظر بنده از اساس مردود است. حافظ آن قدر در همین فضا کلمه‌ی رمضان را به کار برده است که هر تصور دیگری منتفی است.

|