۶

پیِ آسمان زد همانا تبرزن…

«لا يُحِبُّ اللَّـهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَن ظُلِمَ وَكَانَ اللَّـهُ سَمِيعًا عَلِيمًا» (سوره‌ی نساء: ۱۴۸)
– اين يادداشت، یک دعوت عمومی است.
امروز در زندان اوین حکم شلاق سميه‌ توحیدلو اجرا شد. خبر کوتاه است، جزييات‌اش پيچيده و غیرقابل فهم و اتهام باورنکردنی و تحقیرآميز. قصه اين نيست که خانم توحيدلو بی‌گناه و بری از اتهامات شنيع و ناروايی است که به او – و بسیاری دیگر – بسته‌اند و البته «که دست و ديده‌ی پاکيزه‌دامانان پاک است». اما،‌ کل اين رویداد اهمیت دگرگون‌کننده و عميقی دارد که هيچ انسان اخلاقی و سلیم‌النفسی نمی‌تواند به آسانی از آن بگذرد.

قصه‌ی اجرای حکمی که يک قاضی در نظام جمهوری اسلامی صادر کرده است و این‌که چه کسی و در چه شرايطی اين حکم را اجرا کرده است، هم‌چنان فقط صورتِ ظاهر ماجراست. به اين صورت، باید حواشی و معانی ديگری را هم افزود: يک زن، يک زن مسلمان معتقد که دستیافت‌های علمی و اجتماعی آشکاری دارد و حضوری جدی در سياست هم داشته است، در اين نظام سياست می‌شود‌ (*). این عقوبت ديدن يک زنِ فعال سياسی و دانش‌آموخته تنها لایه‌ای است بر اتفاقی عظیم‌تر که در زير پوست اين دستگاه رخ داده است.

مراد جاری کنندگان اين حکم ظاهراً تنها تحقیر او بوده است و تشفی خاطر. اما اين تشفی خاطر تنها سمیه توحيدلو را هدف و آماج‌ِ انتقام‌گیری و تحقيرِ خود قرار نداده است؛ این خشم و کينه و چنگ انداختن در عزت و کرامتِ انسانی، خطاب‌اش با يک ملت است و در برابر يک انديشه و يک روش مختلف و متفاوت قد علم کرده است.

بگذارید ساده‌تر بگويم: انتقام گرفتن از سمیه‌ توحيدلو و تحقیر کردن او، در واقع کوشش نافرجامی بود برای تحقیر کردن تمام کسانی که توانستند در روز ۲۲ خرداد حماسه درست کنند و حماسه‌شان در ۲۵ خرداد به اوج رسيد. اين شقاوت، چيزی نبود جز ابراز خشم و نفرت از زنجيره‌ی سبز و باشکوهِ خیابان ولی‌عصر در روزهای پيش از انتخابات: عظمت حادثه‌ی آن روز – حتی پيش از روز انتخابات – پشتِ اقتدارگرايان را لرزانده بود که چگونه ملتی – بر خلاف خواست و اراده‌ی آن‌ها – با شور و نشاط و بدون خشونت و خشم خواهان تغيير زمام‌داران بی‌‌کفايت و بی‌اخلاق می‌شوند اما هيچ آشوب و غوغايی بر نمی‌خيزد. اين اندازه بلوغ،‌ پختگی و آرامش، آتش خشم و کينه‌ی آن گروه بی‌آزرم را شعله‌ور کرد و شد آن‌چه شد.

اما آن‌چه امروز رخ داد، تحقیر سميه‌ توحيدلو – زنی از بی‌شمار زنان سرزمین ما – نبود؛ درست بر عکس، حادثه‌ی امروز – که لابد خانم توحيدلو جزييات‌اش را به زودی خواهد نوشت – دقیقاً تحقير و شکست همان دستگاهی بود که مقدمات چنین سقوط و انحطاطی را برای خود فراهم کرده بود و هم‌چنان با شتاب و شدت به سقوطِ خود ادامه می‌دهد: دستگاهی که همه‌ی ارکان قانونی و اخلاقی و شرعی‌اش ناگهان با هم فروریخته است و چيزی جز بلهوسی و فسق و رسوایی در بطن‌اش نمانده است. این فقط سميه‌ توحیدلو نیست که شلاق خورده است؛ من و شما شلاق خورده‌ایم، وجدان اخلاقی و آگاهی انسانی ماست که شلاق خورده است.

سايه شعری دارد که پس از شهادت آيت‌الله بهشتی، برای او، سروده بود. این شعر سايه را بيت به بیت نقل می‌کنم، چون هر چند مضمون‌اش برای شهادت است اما معنای بلندتر آن حماسی است و منعکس‌کننده‌ی عظمت و عزت همه‌ی کسانی است که به ناحق آماج ستمگری و بيداد می‌شوند.

بلندا سرِ ما که گر غرق خونش 
ببینی، نبینی تو هرگز زبونش 
سرافراز باد آن درختِ همایون
کزین سرنگونی نشد سرنگونش 
تناور درختی که هر چه‌ش ببری
فزون‌تر بود شاخ و برگ فزونش 
پی آسمان زد همانا تبرزن
که بر سر فرو ریخت سقف و ستونش 
زمین واژگون شد از آن تا نبیند
در آیینه‌ی آسمان واژگونش
بلیٰ گوی عهدش بلا آزماید
زهی مرد و آن عهد و آن آزمونش
ز چندی و چونی برون رفت و آخر
دریغا ندانست کس چند و چونش 
خوشا عشق فرزانه‌ی ما که ایدون
 ز مجنون سبق برده صیت جنونش
از آن خون که در چاه شب خورد بنگر
سحرگاه لبخند خورشید گونش
خم زلفش آن لعل لب می‌نماید
نگر تا نپیچی سر از رهنمونش 
بهارا تو از خون او آب خوردی
بیا تا ببینی گل افشان خونش 
سماعی است در بزم او قدسيان را
دلا گوش کن نغمه‌ی ارغنونش 
به مانند دریاست آن بی‌کرانه
تو موجش ندیدی و دیدی سکونش 
نهنگی بباید که با وی بر آید
کجا سایه از عهده آید برونش
اين يادداشت می‌تواند آغاز سلسله‌ای باشد تا ابعاد قصه‌ای که به ظاهر کوچک و شاید بی‌اهمیت می‌نمايد آشکارتر شود. اين قصه را باید به بانگ بلند گفت تا همگان بشنوند که چه آسان آن گوش‌های سنگينی که نمی‌خواهند حقیقت را بشنوند، برای تشفی خاطر خود و انتقام گرفتن از بزرگی و پختگی يک ملت، تا چه اندازه می‌توانند تن به پستی و حقارت و بی‌اخلاقی بی‌کرانه بدهند. بدون اين‌که مشخصاً از کسی از دوستان اسم ببرم، از همه‌ی کسانی که دل‌شان برای آزادی، برای اخلاق، برای عزت و کرامت انسانی – که اين روزها اين‌ مايه در ایران خوار و حقير شده است – می‌تپد و دغدغه‌ی بازگشت مهربانی، دانايی و زیبايی را دارند، دعوت می‌کنم که حتماً چیزی درباره‌ی اين ماجرا که نمادی است از حادثه‌ای عظيم‌تر بنويسند:
برخيز و بزن بر دفِ رسوايی
فسقی که در اين پرده‌ی پرهیز است
(*) گمان می‌کنم اين نکته بديهی است و از متن بر می‌آيد که مبنای حساسیت نشان دادن من، وجدان انسانی و اخلاق و کرامت بشری است نه نگاه تنگ‌نظرانه يا غيريت‌ساز و ديگری‌تراش مذهبی؛ زنِ مسلمان معتقد بودن، فی نفسه برای هيچ کس امتيازی نمی‌آورد ولی نوع نگاه اين دستگاه را به کسانی که از منظر خودش هم «خودی» تلقی می‌شوند آشکار می‌‌کند.

پ. ن. توضيح واضحات است ولی ما برای فهم يک مسأله، علاوه بر اخبار و اسناد و مدارک – که در وضعيت فعلی مانند خيلی چیزهای ديگر محدود، مقيد، غيرقابل دسترسی، مبهم و غیرقابل بررسی هستند – منابع و مصادر ديگری هم داريم و آن منابع اين‌هاست: درايت، خرد انسانی، وجدان، شرافت، شعور و محاسبه‌ی معمولی. لذا، در توضيح برای کسانی که فکر می‌کنند «حکم نمادين» چیزی از مهابت يا شناعت قصه کم می‌کند، می‌افزايم که: ۱. از خانم توحيدلو نبايد انتظار داشت – دست‌کم در وضعيت فعلی – که بيايد و مو به مو با جزييات مبسوط شرح ماوقع را بگويد. با تمام اين اوصاف، اين چيزی از مسؤوليت ما – و حتی خودِ ايشان – نمی‌کاهد. اين قصه‌ی سميه نيست؛ قصه‌ی همه‌ی ماست. درست همان‌طور که کشته شدن يک انسان، مترادف با کشته شدن تمام بشريت است – و اين دست‌کم مبنايی اساسی و محوری در مسلمانی و در قرآن است – هر جنس شکست حرمت و عزت انسان، به طريق اولی و با همين استدلال محکوم است؛ لذا شلاقِ نمادين يا غيرنمادين نداريم. شلاق، شلاق است. نرم باشد يا سخت؛ خشن باشد يا از سر رأفت. وقتی اتهام به ناحق و ظالمانه باشد و اتهام را با جرم يکی بگيرند و سپس به چنين مجازات‌هايی رو بياورند، اصل جنس پوسيده و فاسد است. حواشی و فرع‌اش قصه‌ی ديگری است؛ ۲. می‌گويند «نمادين» بودن قصه مشکل است؟ يا ابهام درست می‌کند؟ شايد! ولی: ما را به شکلی نمادين کشتند؛ به ما به شکلی نمادين تجاوز کردند؛ به ما به شکلی نمادين ستم کردند. حق ما را به شکلی نمادين ضايع کردند. ما ملتی هستيم شيفته و ديوانه‌ی «نماد»ها. خيلی خوب است ولی هيچ «نماد»ی بدون «تأويل» معنا ندارد. اين قصه را چه تأویل و تفسير کنی و چه به «نص»اش رجوع کنی، تکان‌دهنده است. پس ما اخلاقاً حق نداريم قصه را به شرح جوانب و ابعاد صوری آن تقليل بدهيم.


پ. ن. ۲. اين يادداشت مختصر و کوتاه کمانگير، مغز اخلاقی قصه است: «اصحاب ِ دروغ عمرشان به دروغ‌شان بسته است. آخرین دروغ، و بزرگترین، را که بگویند فرار می‌کنند به سوراخی و از ترس زانو در بغل می‌گیرند. مثل مبارک و بن‌علی و صدام. این همان زمانی است که شلاق‌خورده‌ها از کنج ِ خانه و زندان بیرون می‌آیند.»
  1. مهتاب says:

    چرا مسلمان معتقد بودن برای سمیه توحیدلو یا هر کسی ارزش نمی آورد؟ در این روزگاری که معتقد ماندن و مدافع حقیقت و اخلاق و راستی هم بودن مساوی فحش خوردن و تحقیر شدن به انواع صورتهای زبانی و غیره از سوی لائیکها و سکولارها و از آن طرف، کینه ورزیها و شلاق خوردنها و شقاوتهای صاحبان قدرت ایست که دینت را و اعتقادت را هم به تاراج برده اند، مذهبی ماندن ارزشی فرونتر دارد. من اتفاقا به همین خاطر بیشتر برای سمیه توحیدلو احترام قائلم. چرا از مذهبی بودن ای قدر خجالت می کشید و می خواهید جوری وانمود کنید که اصلا هیچ چیز مهمی نیست و هیچ انتخاب خاصی نیست که امثال سمیه توحیدلو کرده اند؟اتفاقا بیشترین هزینه این جریان مبارزه و حتی سیاه کاری جمهوری اسلامی را امثال ایشان می دهند. مطمئنم اگر سمیه توحیدلو سکولار بود برایش غوغا ها در وبلاگستان راه می افتاد نه اینکه دست آخر شما هم که تعلق خاطری به آموزه های مذهبی هم دارید این مذهبی بودنش را و هزینه ها که بابتش می دهد را به هیچ می گیرید.
    —————————–
    متن را دوباره و دقیق بخوانيد. اول این‌که نوشتم «امتياز» نمی‌آورد نه «ارزش». اشاره‌ی من در «امتياز» به مواهب اجتماعی و حقوق انسانی است که در آن همه‌ی انسان‌ها فارغ از رنگ و نژاد و مذهب و اعتقاد مشترک‌اند. لطفاً به جنجال بيهوده دامن نزنید. گمان می‌کنم مسأله آن‌قدر بزرگ و دردناک است که اخلاق به ما نهیب می‌زند آن را به قصه‌های پيش‌پاافتاده و کودکانه تقلیل ندهیم.
    من بارها درباره‌ی ايمان نوشته‌ام و هم‌چنان می‌نویسم ولی شما اعتنا بکنيد که بحث بر سر «امتياز سياسی» است نه ارزش انسانی.
    د. م.

  2. Ali says:

    چطور است که ناگهان شلاق تحقیر آمیز شد؟ امثال خانوم توحیدلو و سیاستمدار ان مورد حمایتشان این قوانین را در قوانین جزای ایران وارد کردند و به ان افتخار میکنند ناعادلانه بودن حکم و مجازات قبول ولی تحقیر آمیز بودن حکم فقط به خاطر اینکه در مورد کسی اجرا شده که خودش حتا در ظاهر به اجرا کنندگان حکم میماند جای تامل دارد. قوانین اسلام را نمیتوان دست چین کرد.

  3. lمریم says:

    خدایا کجایی ؟ هستی ؟ هنوز آن بالا نشستی ؟؟؟؟؟!!!!!!! صدای تازیانه ها رو میشنوی ؟ صدای آه و ناله ها رو میشنوی ؟ مگه از آن بالا تا این پایین چقدر راهه ؟ چند تا پله است ؟ گاهی میایی گل میچینی . گاهی منو وشگون میگیری ولی با یه عده اصلا کار نداری !
    اونی که سمیه رو میزد دیدی ؟ ! نه بهم بگو دیدی یا اصلا ندیدی ؟! امروز اصلا حال خوبی ندارم من هم تا زمانی که تو با این عده کاری نداری باهات کاری ندارم

  4. Anonymous says:

    سلام.لطفن می فرمائید که چطور فهمیدید حکم شلاق «اجرا شد«؟
    http://www.google.com/reader/item/tag:google.com,2005:reader/item/2f4ba3fdb30d7054

  5. مهدی says:

    ممنون اقای محمد پور. توضیحات به جایی بود. من هم سعی کردم این چند وقت هر مطلبی در این باره دیدم را در گودر و فیس بوکم منتشر کنم؛ کمترین کاری که می توان کرد.
    .
    .
    ضمنا راجع به کامنت “مریم” به نظرم رسید بگویم تلقی ما از خدا نباید چنین باشد، یعنی قرار نبوده و خودش هم نخواسته و نگفته که چنین است؛ این که مرد تازیانه زن را همانجا مواخده کند یا دیگران شان را سرجای شان بنشاند.
    که اگر چنین جبری حکمفرما بود پس این همه توصیه به خیر، پرهیز از شر، وعده بهشت و هشدار جهنم برای کدامین خلق آورده شده؟
    .
    .
    از او می خواهم کمکم کند راه حق را گم نکنم، هرگز.

  6. Sara says:

    دوست عزیز شعری که از سایه نقل کردید بسیار بسیار بعید است که برای شهادت دکتر بهشتی سروده شده باشد. با توجه به زمان سروده شدن شعر و سبک آن که بسیار نزدیک به اشعار احسان طبری است، شاید که به یاد او سروده شده باشد. شاید بهتر آن باشد که از خود شاعر پرسید.
    ————————
    دوست عزيز،
    اگر خودم اين را از شاعر نپرسيده بودم هيچ‌وقت بر اساس حدس و گمان و خيال نمی‌نوشتم. جوری نوشتيد «بسيار بسيار بعيد» که خیال برم داشت که نکند اين آدمی که این همه سال می‌شناسم و با او تلفنی و حضوری ساعت‌های بی‌شماری حرف زده‌ام، کسی بوده است جز سايه‌ی شاعر!
    تاريخ اين شعر هم تير ماه ۱۳۶۰ است. مزيد يادآوری آيت‌الله بهشتی، روز هفتم تير ۱۳۶۰ به شهادت می‌رسد. احسان طبری ارديبهشت ۱۳۶۸ – يعنی هشت سال بعد از سروده شدن اين شعر – از دنيا می‌رود.
    د. م.

|