۶

پیِ آسمان زد همانا تبرزن…

«لا یُحِبُّ اللَّـهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَن ظُلِمَ وَکَانَ اللَّـهُ سَمِیعًا عَلِیمًا» (سوره‌ی نساء: ۱۴۸)
– این یادداشت، یک دعوت عمومی است.
امروز در زندان اوین حکم شلاق سمیه‌ توحیدلو اجرا شد. خبر کوتاه است، جزییات‌اش پیچیده و غیرقابل فهم و اتهام باورنکردنی و تحقیرآمیز. قصه این نیست که خانم توحیدلو بی‌گناه و بری از اتهامات شنیع و ناروایی است که به او – و بسیاری دیگر – بسته‌اند و البته «که دست و دیده‌ی پاکیزه‌دامانان پاک است». اما،‌ کل این رویداد اهمیت دگرگون‌کننده و عمیقی دارد که هیچ انسان اخلاقی و سلیم‌النفسی نمی‌تواند به آسانی از آن بگذرد.

قصه‌ی اجرای حکمی که یک قاضی در نظام جمهوری اسلامی صادر کرده است و این‌که چه کسی و در چه شرایطی این حکم را اجرا کرده است، هم‌چنان فقط صورتِ ظاهر ماجراست. به این صورت، باید حواشی و معانی دیگری را هم افزود: یک زن، یک زن مسلمان معتقد که دستیافت‌های علمی و اجتماعی آشکاری دارد و حضوری جدی در سیاست هم داشته است، در این نظام سیاست می‌شود‌ (*). این عقوبت دیدن یک زنِ فعال سیاسی و دانش‌آموخته تنها لایه‌ای است بر اتفاقی عظیم‌تر که در زیر پوست این دستگاه رخ داده است.

مراد جاری کنندگان این حکم ظاهراً تنها تحقیر او بوده است و تشفی خاطر. اما این تشفی خاطر تنها سمیه توحیدلو را هدف و آماج‌ِ انتقام‌گیری و تحقیرِ خود قرار نداده است؛ این خشم و کینه و چنگ انداختن در عزت و کرامتِ انسانی، خطاب‌اش با یک ملت است و در برابر یک اندیشه و یک روش مختلف و متفاوت قد علم کرده است.

بگذارید ساده‌تر بگویم: انتقام گرفتن از سمیه‌ توحیدلو و تحقیر کردن او، در واقع کوشش نافرجامی بود برای تحقیر کردن تمام کسانی که توانستند در روز ۲۲ خرداد حماسه درست کنند و حماسه‌شان در ۲۵ خرداد به اوج رسید. این شقاوت، چیزی نبود جز ابراز خشم و نفرت از زنجیره‌ی سبز و باشکوهِ خیابان ولی‌عصر در روزهای پیش از انتخابات: عظمت حادثه‌ی آن روز – حتی پیش از روز انتخابات – پشتِ اقتدارگرایان را لرزانده بود که چگونه ملتی – بر خلاف خواست و اراده‌ی آن‌ها – با شور و نشاط و بدون خشونت و خشم خواهان تغییر زمام‌داران بی‌‌کفایت و بی‌اخلاق می‌شوند اما هیچ آشوب و غوغایی بر نمی‌خیزد. این اندازه بلوغ،‌ پختگی و آرامش، آتش خشم و کینه‌ی آن گروه بی‌آزرم را شعله‌ور کرد و شد آن‌چه شد.

اما آن‌چه امروز رخ داد، تحقیر سمیه‌ توحیدلو – زنی از بی‌شمار زنان سرزمین ما – نبود؛ درست بر عکس، حادثه‌ی امروز – که لابد خانم توحیدلو جزییات‌اش را به زودی خواهد نوشت – دقیقاً تحقیر و شکست همان دستگاهی بود که مقدمات چنین سقوط و انحطاطی را برای خود فراهم کرده بود و هم‌چنان با شتاب و شدت به سقوطِ خود ادامه می‌دهد: دستگاهی که همه‌ی ارکان قانونی و اخلاقی و شرعی‌اش ناگهان با هم فروریخته است و چیزی جز بلهوسی و فسق و رسوایی در بطن‌اش نمانده است. این فقط سمیه‌ توحیدلو نیست که شلاق خورده است؛ من و شما شلاق خورده‌ایم، وجدان اخلاقی و آگاهی انسانی ماست که شلاق خورده است.

سایه شعری دارد که پس از شهادت آیت‌الله بهشتی، برای او، سروده بود. این شعر سایه را بیت به بیت نقل می‌کنم، چون هر چند مضمون‌اش برای شهادت است اما معنای بلندتر آن حماسی است و منعکس‌کننده‌ی عظمت و عزت همه‌ی کسانی است که به ناحق آماج ستمگری و بیداد می‌شوند.

بلندا سرِ ما که گر غرق خونش 
ببینی، نبینی تو هرگز زبونش 
سرافراز باد آن درختِ همایون
کزین سرنگونی نشد سرنگونش 
تناور درختی که هر چه‌ش ببری
فزون‌تر بود شاخ و برگ فزونش 
پی آسمان زد همانا تبرزن
که بر سر فرو ریخت سقف و ستونش 
زمین واژگون شد از آن تا نبیند
در آیینه‌ی آسمان واژگونش
بلیٰ گوی عهدش بلا آزماید
زهی مرد و آن عهد و آن آزمونش
ز چندی و چونی برون رفت و آخر
دریغا ندانست کس چند و چونش 
خوشا عشق فرزانه‌ی ما که ایدون
 ز مجنون سبق برده صیت جنونش
از آن خون که در چاه شب خورد بنگر
سحرگاه لبخند خورشید گونش
خم زلفش آن لعل لب می‌نماید
نگر تا نپیچی سر از رهنمونش 
بهارا تو از خون او آب خوردی
بیا تا ببینی گل افشان خونش 
سماعی است در بزم او قدسیان را
دلا گوش کن نغمه‌ی ارغنونش 
به مانند دریاست آن بی‌کرانه
تو موجش ندیدی و دیدی سکونش 
نهنگی بباید که با وی بر آید
کجا سایه از عهده آید برونش
این یادداشت می‌تواند آغاز سلسله‌ای باشد تا ابعاد قصه‌ای که به ظاهر کوچک و شاید بی‌اهمیت می‌نماید آشکارتر شود. این قصه را باید به بانگ بلند گفت تا همگان بشنوند که چه آسان آن گوش‌های سنگینی که نمی‌خواهند حقیقت را بشنوند، برای تشفی خاطر خود و انتقام گرفتن از بزرگی و پختگی یک ملت، تا چه اندازه می‌توانند تن به پستی و حقارت و بی‌اخلاقی بی‌کرانه بدهند. بدون این‌که مشخصاً از کسی از دوستان اسم ببرم، از همه‌ی کسانی که دل‌شان برای آزادی، برای اخلاق، برای عزت و کرامت انسانی – که این روزها این‌ مایه در ایران خوار و حقیر شده است – می‌تپد و دغدغه‌ی بازگشت مهربانی، دانایی و زیبایی را دارند، دعوت می‌کنم که حتماً چیزی درباره‌ی این ماجرا که نمادی است از حادثه‌ای عظیم‌تر بنویسند:
برخیز و بزن بر دفِ رسوایی
فسقی که در این پرده‌ی پرهیز است
(*) گمان می‌کنم این نکته بدیهی است و از متن بر می‌آید که مبنای حساسیت نشان دادن من، وجدان انسانی و اخلاق و کرامت بشری است نه نگاه تنگ‌نظرانه یا غیریت‌ساز و دیگری‌تراش مذهبی؛ زنِ مسلمان معتقد بودن، فی نفسه برای هیچ کس امتیازی نمی‌آورد ولی نوع نگاه این دستگاه را به کسانی که از منظر خودش هم «خودی» تلقی می‌شوند آشکار می‌‌کند.

پ. ن. توضیح واضحات است ولی ما برای فهم یک مسأله، علاوه بر اخبار و اسناد و مدارک – که در وضعیت فعلی مانند خیلی چیزهای دیگر محدود، مقید، غیرقابل دسترسی، مبهم و غیرقابل بررسی هستند – منابع و مصادر دیگری هم داریم و آن منابع این‌هاست: درایت، خرد انسانی، وجدان، شرافت، شعور و محاسبه‌ی معمولی. لذا، در توضیح برای کسانی که فکر می‌کنند «حکم نمادین» چیزی از مهابت یا شناعت قصه کم می‌کند، می‌افزایم که: ۱. از خانم توحیدلو نباید انتظار داشت – دست‌کم در وضعیت فعلی – که بیاید و مو به مو با جزییات مبسوط شرح ماوقع را بگوید. با تمام این اوصاف، این چیزی از مسؤولیت ما – و حتی خودِ ایشان – نمی‌کاهد. این قصه‌ی سمیه نیست؛ قصه‌ی همه‌ی ماست. درست همان‌طور که کشته شدن یک انسان، مترادف با کشته شدن تمام بشریت است – و این دست‌کم مبنایی اساسی و محوری در مسلمانی و در قرآن است – هر جنس شکست حرمت و عزت انسان، به طریق اولی و با همین استدلال محکوم است؛ لذا شلاقِ نمادین یا غیرنمادین نداریم. شلاق، شلاق است. نرم باشد یا سخت؛ خشن باشد یا از سر رأفت. وقتی اتهام به ناحق و ظالمانه باشد و اتهام را با جرم یکی بگیرند و سپس به چنین مجازات‌هایی رو بیاورند، اصل جنس پوسیده و فاسد است. حواشی و فرع‌اش قصه‌ی دیگری است؛ ۲. می‌گویند «نمادین» بودن قصه مشکل است؟ یا ابهام درست می‌کند؟ شاید! ولی: ما را به شکلی نمادین کشتند؛ به ما به شکلی نمادین تجاوز کردند؛ به ما به شکلی نمادین ستم کردند. حق ما را به شکلی نمادین ضایع کردند. ما ملتی هستیم شیفته و دیوانه‌ی «نماد»ها. خیلی خوب است ولی هیچ «نماد»ی بدون «تأویل» معنا ندارد. این قصه را چه تأویل و تفسیر کنی و چه به «نص»اش رجوع کنی، تکان‌دهنده است. پس ما اخلاقاً حق نداریم قصه را به شرح جوانب و ابعاد صوری آن تقلیل بدهیم.


پ. ن. ۲. این یادداشت مختصر و کوتاه کمانگیر، مغز اخلاقی قصه است: «اصحاب ِ دروغ عمرشان به دروغ‌شان بسته است. آخرین دروغ، و بزرگترین، را که بگویند فرار می‌کنند به سوراخی و از ترس زانو در بغل می‌گیرند. مثل مبارک و بن‌علی و صدام. این همان زمانی است که شلاق‌خورده‌ها از کنج ِ خانه و زندان بیرون می‌آیند.»
  1. مهتاب گفت:

    چرا مسلمان معتقد بودن برای سمیه توحیدلو یا هر کسی ارزش نمی آورد؟ در این روزگاری که معتقد ماندن و مدافع حقیقت و اخلاق و راستی هم بودن مساوی فحش خوردن و تحقیر شدن به انواع صورتهای زبانی و غیره از سوی لائیکها و سکولارها و از آن طرف، کینه ورزیها و شلاق خوردنها و شقاوتهای صاحبان قدرت ایست که دینت را و اعتقادت را هم به تاراج برده اند، مذهبی ماندن ارزشی فرونتر دارد. من اتفاقا به همین خاطر بیشتر برای سمیه توحیدلو احترام قائلم. چرا از مذهبی بودن ای قدر خجالت می کشید و می خواهید جوری وانمود کنید که اصلا هیچ چیز مهمی نیست و هیچ انتخاب خاصی نیست که امثال سمیه توحیدلو کرده اند؟اتفاقا بیشترین هزینه این جریان مبارزه و حتی سیاه کاری جمهوری اسلامی را امثال ایشان می دهند. مطمئنم اگر سمیه توحیدلو سکولار بود برایش غوغا ها در وبلاگستان راه می افتاد نه اینکه دست آخر شما هم که تعلق خاطری به آموزه های مذهبی هم دارید این مذهبی بودنش را و هزینه ها که بابتش می دهد را به هیچ می گیرید.
    —————————–
    متن را دوباره و دقیق بخوانید. اول این‌که نوشتم «امتیاز» نمی‌آورد نه «ارزش». اشاره‌ی من در «امتیاز» به مواهب اجتماعی و حقوق انسانی است که در آن همه‌ی انسان‌ها فارغ از رنگ و نژاد و مذهب و اعتقاد مشترک‌اند. لطفاً به جنجال بیهوده دامن نزنید. گمان می‌کنم مسأله آن‌قدر بزرگ و دردناک است که اخلاق به ما نهیب می‌زند آن را به قصه‌های پیش‌پاافتاده و کودکانه تقلیل ندهیم.
    من بارها درباره‌ی ایمان نوشته‌ام و هم‌چنان می‌نویسم ولی شما اعتنا بکنید که بحث بر سر «امتیاز سیاسی» است نه ارزش انسانی.
    د. م.

  2. Ali گفت:

    چطور است که ناگهان شلاق تحقیر آمیز شد؟ امثال خانوم توحیدلو و سیاستمدار ان مورد حمایتشان این قوانین را در قوانین جزای ایران وارد کردند و به ان افتخار میکنند ناعادلانه بودن حکم و مجازات قبول ولی تحقیر آمیز بودن حکم فقط به خاطر اینکه در مورد کسی اجرا شده که خودش حتا در ظاهر به اجرا کنندگان حکم میماند جای تامل دارد. قوانین اسلام را نمیتوان دست چین کرد.

  3. lمریم گفت:

    خدایا کجایی ؟ هستی ؟ هنوز آن بالا نشستی ؟؟؟؟؟!!!!!!! صدای تازیانه ها رو میشنوی ؟ صدای آه و ناله ها رو میشنوی ؟ مگه از آن بالا تا این پایین چقدر راهه ؟ چند تا پله است ؟ گاهی میایی گل میچینی . گاهی منو وشگون میگیری ولی با یه عده اصلا کار نداری !
    اونی که سمیه رو میزد دیدی ؟ ! نه بهم بگو دیدی یا اصلا ندیدی ؟! امروز اصلا حال خوبی ندارم من هم تا زمانی که تو با این عده کاری نداری باهات کاری ندارم

  4. ناشناس گفت:

    سلام.لطفن می فرمائید که چطور فهمیدید حکم شلاق «اجرا شد«؟
    http://www.google.com/reader/item/tag:google.com,2005:reader/item/2f4ba3fdb30d7054

  5. مهدی گفت:

    ممنون اقای محمد پور. توضیحات به جایی بود. من هم سعی کردم این چند وقت هر مطلبی در این باره دیدم را در گودر و فیس بوکم منتشر کنم؛ کمترین کاری که می توان کرد.
    .
    .
    ضمنا راجع به کامنت “مریم” به نظرم رسید بگویم تلقی ما از خدا نباید چنین باشد، یعنی قرار نبوده و خودش هم نخواسته و نگفته که چنین است؛ این که مرد تازیانه زن را همانجا مواخده کند یا دیگران شان را سرجای شان بنشاند.
    که اگر چنین جبری حکمفرما بود پس این همه توصیه به خیر، پرهیز از شر، وعده بهشت و هشدار جهنم برای کدامین خلق آورده شده؟
    .
    .
    از او می خواهم کمکم کند راه حق را گم نکنم، هرگز.

  6. Sara گفت:

    دوست عزیز شعری که از سایه نقل کردید بسیار بسیار بعید است که برای شهادت دکتر بهشتی سروده شده باشد. با توجه به زمان سروده شدن شعر و سبک آن که بسیار نزدیک به اشعار احسان طبری است، شاید که به یاد او سروده شده باشد. شاید بهتر آن باشد که از خود شاعر پرسید.
    ————————
    دوست عزیز،
    اگر خودم این را از شاعر نپرسیده بودم هیچ‌وقت بر اساس حدس و گمان و خیال نمی‌نوشتم. جوری نوشتید «بسیار بسیار بعید» که خیال برم داشت که نکند این آدمی که این همه سال می‌شناسم و با او تلفنی و حضوری ساعت‌های بی‌شماری حرف زده‌ام، کسی بوده است جز سایه‌ی شاعر!
    تاریخ این شعر هم تیر ماه ۱۳۶۰ است. مزید یادآوری آیت‌الله بهشتی، روز هفتم تیر ۱۳۶۰ به شهادت می‌رسد. احسان طبری اردیبهشت ۱۳۶۸ – یعنی هشت سال بعد از سروده شدن این شعر – از دنیا می‌رود.
    د. م.

|