۴

مردم اندر حسرتِ فهم درست

محسن در پاسخ مطلب قبلیِ من نکته‌ای را نوشته است (پاسخی به یک دوست) که انگار اصلاً متوجه سخنانِ من نشده است. اینکه می‌گوییم مولوی اسماعیلی و به طریقِ اولی شیعه نیست، اصلاً منافاتی ندارد با اینکه محبِ اهل بیت باشد. این نتیجه را از کجای حرفِ من استخراج کردید؟ در ثانی، یکی از دلایلی که گروهی برای شیعه بودن مولوی نقل می‌کنند همین اشعار است که اتفاقاً تمامیِ آنها را مرحوم استاد فروزانفر در تصحیح دیوان کبیر کنار گذاشته است. این اشعار که رنگ و بو و گرایش‌های تند شیعی دارند، تنها در دیوان‌های چاپ سنگیِ قدیم یافت می‌شوند که البته تصحیح و تنقیحی در کارِ آنها نبود. آنچه که در تعریف و توصیفِ یک شیعه به کار می‌آید اعتقاد و التزامِ او به مبانی و ارکان یکی از مذاهب شیعه است. مولوی در درجه نخست، گرایش اشعری دارد که با کلیت تشیع در تضاد است.


مخصوصاً اسماعیلیان دوره‌ی فاطمی که مشربِ فکری‌شان با معتزله نزدیک‌تر است فراوان در آثار او محلِ طعن و نقد هستند. در خصوصِ شیعیان دوازده امامی هم ریشخندهای گزنده‌ی او درباره‌ی شیعیان حلب آشکارتر از آن است که جای انکار داشته باشد. کسی مثل مولوی عزاداری برای حسین بن علی را کاری عبث و ابلهانه می‌شمارد و این با اندیشه شیعیان دوازده امامی قابل جمع نیست.
دوست دیگر نوشته است: «اما اینکه مولانا را در شمار اسماعیلیان خوانند از باب باشد، از آن است که اصل این طریقت را صراط المستقیم باشد. پس هر که را بر این راه باشد می توان در زمره ی اسماعیلیان نامید.» این دیگر از آن تعابیرِ بی در و پیکر فوق‌العاده شخصی است که هر کس از راه برسد همین ادعا را می‌تواند درباره‌ی مولوی بکند. مگر حدود و موازین مذهب اسماعیلی این قدر بی‌حساب و کتاب است که به همین سادگی و با اقسامِ تسامح‌ها هر که را خواستیم در این گروه قرار بدهیم؟ عین این سخن درباره‌ی هر مذهبِ دیگری که مولوی را در آن قرار می‌دهند صادق است. موازین فکری مولوی بسیار روشن است و نیازی نیست که متکلفانه به تأویلات عجیب و غریب سخنانِ او بپردازیم. برجسته‌ترین وجه مشترکِ او با اسماعیلیان مخصوصاً اسماعیلیان الموت، اعتقاد او به ضرورت وجود پیر و مرشد است و اوصافی که برای پیر بر می­شمارد که اتفاقاً این اوصاف هم میان او و همه‌ی صوفیان مشترک است. یعنی این اعتقادی صوفیانه است، نه شیعی ناب و خالص. سوای این نکات، در خصوصِ مدعای اسماعیلی بودن، در آن مقطع تاریخی خاص، چندین خطای تاریخی بزرگ وجود دارد که تنها می‌توان با لاپوشانیِ تاریخ از آنها عبور کرد. تمامی کسانی که این ادعا را کرده‌اند، از دولتشاه سمرقندی گرفته تا قاضی نورالله شوشتری، و همه‌ی متقدمین، دچار همین آناکرونیسم تاریخی بوده‌اند.
تاریخ ملاقات شمس و مولوی، سال ۶۴۲ هجری بوده است. در آن هنگام شمس پیرمردی بوده و مولوی مردی میانسال. تاریخ سقوط الموت سال ۶۵۴ هجری است. در آن تاریخ رکن‌الدین خور شاه، آخرین امام اسماعیلی الموت ۲۰ سال بیشتر نداشته است. با این حساب چطور ممکن است که او پسری داشته بوده باشد، که بنا به ادعای برخی همان شمس تبریزی است، که در سال ۶۴۲ پیرمردی بوده باشد؟ توقع دارید ادعای معجزه را تکرار کنند و مردم هم آن قدر گولند که در تحقیقات آکادمیک به یک ادعای شخصی استناد کنند؟! به دلایل متعدد که تنها شمارِ اندکی را اینجا ذکر کردم، مولوی شیعه دوازده امامی نیست. شیعه اسماعیلی هم نیست. شمس تبریزی مراد او هم امام اسماعیلی یا از خویشاوندانِ امام اسماعیلیان نیست. البته هیچ کدام از اینها منافات ندارد که محبت اهل بیت را داشته باشند. مگر هر کس سنی باشد باید ضرورتاً دشمنِ اهل بیت باشد؟!

  1. mohsen گفت:

    قبله عالم به سلامت باد
    بنده به عدم دقت، تفکر و تدبر کافی در مطالب ذکر شده از جانب شما و نیز سرعت بدون دقت در پاسخگویی به آن مطلب، اعتراف کرده عذرخواه درگاه آن جنابم.
    باشد که مورد غضب صاحب ارض ملکوت واقع نگردیده باشم.

  2. amir گفت:

    سلام دوست. خیلی خوب می نویسید . اما… (از این نوع اما ها آدم را تهوع می گیرد) اما نوشته های تان نخوت آلود و کبر اندود است. به گمانم نثر سلطانی تان گاهی بر نثر هایی که در مایه جمهوری می نویسید سایه می اندازد. در اولی سخنان تان به دل می نشینند و در دومی اشمئزاز می آفرینند. کمی ملایم تر. با ما متوسطان – وبلکه فرو تر از متوسطان- اندکی خاکی باشید. نخوت هم داشته باشید ما خود مان را از خوبی های تان محروم نخواهیم کرد و از نوشته های تان خواهیم آموخت. لندن خوش.

  3. بلک مک گفت:

    از شوق کنسرت عاشورپور ۸۶ ساله این چنین سرمست با نوایی و …

  4. Majid Reza Ziaie گفت:

    سلام
    من از ۲ ماه پیش با سایت شما آشنا شدم و مدام آن را می خوانم
    لازم دانستم که این نکته را به شما تذکر دهم که درست است که شیعه بودن مولوی به طور جدی محل تردید است ولی دلیلی که شما برای آن آورده اید (مولوی در درجه نخست، گرایش اشعری دارد که با کلیت تشیع در تضاد است)بسیار غیر دقیق و غیر علمی است زیر ا اشعری ومعتزلی ۲ مشرب کلامی هستندنه مکتب فقهی.
    شیعه از نظرگاه کلامی _بر حسب ظاهر _ بسیار نزدیک به معتزله و در برابر اشعریون به حساب می آید .واز جهت مشرب کلامی مولوی یقینا از شیعه زمان خود بسیار متفاوت بوده است
    اما از منظر فقهی ، مولوی شافعی یا بنا بر برخی نوشته ها حنفی بوده است
    که به طور نسبی_ و به ویژه شافعیون در حب اهل بیت_بشدت به شیعه نزدیک میباشند.
    صرف نظر از این موارد باورهای عرفانی مولوی به باورهای عرفانی شیعه بسیار نزدیک است که با توجه به سروده شدن اغلب اشعار وی در دوره عارف پیشگی وی احتمال سروده شدن شعرتوسط وی را تقویت میکند
    قید “برحسب ظاهر ” را به این دلیل آوردم که به این نکته توجه دهم که به باور بعضی از مشرب های شیعه که مستند به بعضی روایات هم هست در برخی از نحله های فکری شیعه ، باورهای بسیاری ار متفکران شیعی به تفکر اشعری بسیار نزدیک میشود.
    برقرار باشی
    مجید رضا ضیائی

|