۴

بخشی از مشکل یا بخشی از راه حل؟

همیشه وقتی بحث و دعوایی پیش می‌آید، می‌توان یک تقسیم‌بندی بزرگ و کلی داشت. طرفین بحث عموماً به دو دسته‌ی کلان تقسیم می‌شوند: آن‌ها که دنبال حل مسأله هستند و آن‌ها که خواستار ادامه‌ی تنش و بحران هستند. گاهی اوقات ما سخنانی می‌گوییم و کارهایی انجام می‌دهیم که به جای آن‌که بخشی از راه‌حل باشد، خود تبدیل به مشکلی بزرگ می‌شود. البته در این میان تشخیص این‌که چه کسی بخشی از مشکل است و چه کسی در پی راه حل، در غوغای بحث و جدل‌ها دشوار می‌شود.

پس بیاید «واقعیت»‌ها را یک بار فهرست کنیم و از این زاویه به آن‌ها نگاه کنیم که در دنیای پر تنش و سراسر بحرانِ فعلی که صدها عامل در پدید آمدن آن دخیل هستند، کدام طرف‌ها مشکل‌ساز بوده‌اند و چه کسانی در پی حل مشکل:

۱. بدون هیچ شکی سخنان نسنجیده‌ی پاپ در درجه‌ی نخست آتش اختلاف را شعله‌ور کرده است. مدعای اصلی پاپ این است که می‌خواهد گفت‌وگو کند و در پی این است که بگوید خشونت با دین و معنویت تضاد دارد که البته نیت بسیار نیکویی است و فوق‌العاده در خور احترام. اما سخنان نخست و رفتار بعدی پاپ حکایت از این نیت نمی‌کند. پاپ به هر دلیلی در رسیدن به این مقصودش شدیداً ناکام مانده و عملاً خود را گرفتار معضلی بزرگ کرده است که عقلا را به انتقاد واداشته است. یعنی پاپ به جای این‌که بخشی از راه‌حل باشد، خودش تبدیل به مشکلی بزرگ شده است.
۲. گروه‌ِ بزرگ‌تر دیگر، عموم مسلمانانی بودند که واکنش‌های خشم‌آلود و عصبی نشان دادند و به جای گفت‌وگو خط و نشان کشیدند و دست به خشونت زدند. چنان‌که در اولین نوشته‌ام در این زمینه گفته بودم، این‌ها عینیت سخنان پاپ بودند و خود بخش بزرگ‌تری از مشکل. انگلیسی‌ها تعبیری دارند که نمی‌دانم معادل دقیق‌اش چی‌ست. اما تعبیر این است: self-fulfilling prophecy یعنی شما یک پیش‌بینی می‌کنید که خودش باعث تحقق خودش می‌شود. شما می‌آید یک عده آدم را – که خودشان حداقل تصور دیگری از خودشان دارند – اهل خشونت و شرارت می‌نامید و با تحریک آن‌ها عملاً هم خشونت درست می‌شود و هم آن‌ها دقیقاً همان کسانی می‌شوند که شما توصیف کرده بودید. این شیوه، شیوه‌ی اهل جدل است و مبنای عقلانی محکمی ندارد، اما بدون شک برای سیاست‌بازان و رندانِ اهل سفسطه‌ شیوه‌ی بسیار کارآمد و حربه‌ای مؤثر برای فروکوفتن حریف است. به هر تقدیر، این دسته از مسلمانان هم بخشی از مشکل هستند و البته هم باید نقد شوند و هم باید به قاطعیت رفتارشان را محکوم کرد و از آن‌ها برائت جست.
۳. گروه دیگری که واقعاً‌ خودم نمی‌دانم بخشی از راه‌حل هستند یا بخشی از مشکل، کسانی هستند که سعی می‌کنند در میانه‌ی غوغا سکوت نکنند و حقیقت را هم صرف‌نظر از این‌که چه کسی می‌گوید دنبال کنند و خلل‌های عقلی یک استدلال را نشان بدهند ولو برای نشان دادن این خلل‌ها ناچار به پرداخت هزینه باشند. خود تلاش کردم در چند نوشته‌ی اخیر راه میانه را بروم. از همان آغاز هم سخنان پاپ را مردود می‌دانستم و دردسر آفرین و هم رفتار مسلمانان افراطی را. باور من این بود که هر دو باید نقد شوند. اما ما همیشه فراموش می‌کنیم که دردسر را چه کسی شروع کرده است؟ آن‌که اولین چوب را بلند می‌کند،‌ همیشه مسئولیت سنگین‌تری دارد. گمان نکنیم که چون در روزگار ما، عمده‌ی مسلمانان به خاطر خشونت‌ورزی عده‌ای بدنام شده‌اند، رفتار پاپ درست است و بخشی از «انتقاد». شاید امروز چنین باشد، اما دویست سال پیش هم وضع همین بود؟ پانصد سال پیش چطور؟ این‌جاست که تاریخ به یاری ما می‌آید تا بعضی از مدعیات را از فاصله‌ای دورتر ببینیم: چه آن مدعیات از آن پاپ باشند یا مسلمانان افراطی یا کسانی که به هیچ یک از طرف‌ها دلبستگی ندارند.
۴. یک دسته‌ی دیگر هم هستند که بدون هیچ تردیدی از دیدِ من بخشی از مشکل هستند و نه تنها راه‌حلی برای آسایش و صلح میان آدمیان – و به خصوص ادیان – عرضه نمی‌کنند، بلکه به طیب خاطر می‌گویند بگذارید کاری کنیم که دینداران خود به دست خود نابود شوند! این دسته عملاً آتش‌بیار معرکه‌ می‌شوند. از طرفی، مسلمانان برای آن‌ها می‌شوند مظهر خشونت و شرارت – و البته برای آن‌ها اسلام هیچ معنای دیگری ندارد جز حاکمیت سیاسی جمهوری اسلامی ایران – و از طرف دیگر، پاپ هم تا جایی که مسلمانان را محکوم کند و باعث رنجش و آزار آن‌ها شود خوب است. به محض این‌که پاپ رابطه‌اش با مسلمانان صلح‌آمیز شود و از در گفت‌وگو و مسالمت در آید، این عده‌ی قلیل نه تنها مسلمانان بلکه پاپ را هم محکوم خواهند کرد و او را همدست شرارت‌ خواهند شمرد.

با تقسیم‌بندی بالا، که فکر می‌کنم تا حدودی مقرون به واقعیت باشد و در آن احتمالاً اغراق زیادی نیست، یک چیز مسلم است و آن این است که اگر کسی متدین باشد و حتی به قرائتی انسانی از دین باور داشته باشد و به آن هم صادقانه و با اخلاص عمل  کرده باشد و سراسر زندگی‌اش گواه روشن صلح و صفا و معنویت باشد، باز هم برای گروه اول و دوم و چهارم، مطرود خواهد بود. گروه اول، یعنی غیرمسلمانانی که منتقدِ دین اسلام هستند و تیغ نقدشان برای ادیان دیگر تیز نیست، البته که این گروه صلح‌طلب را به چیزی نمی‌انگارند و برای‌شان مهم نیست که گفت‌وگو با این گروه می‌تواند باعث زدودن خشونت و گسترش صلح شود. گروه دوم، این دسته را سست عنصر یا بی‌غیرت تلقی می‌کنند و فکر می‌کنند حمیتِ دفاع از دین‌شان را ندارند. گروه چهارم هم فکر می‌کنند این دسته فرق زیادی با همان گروه دوم ندارند! حال می‌بینید دفاع از باور دینی چقدر پر هزینه است؟

به قول حافظ:
فراز و شیب بیابان عشق پر ز بلاست
کجاست شیر دلی کز بلا نپرهیزد

یا به قول سایه‌ی نازنین:
به سینه سر محبت نهان کنید که باز
هزار تیر بلا در کمین احباب است

اما یک چیز مسلم است و آن این است که اگر این گروه که از همه سو دارند ملامت می‌شنوند، سکوت کنند و عملاً زیرزمینی بشوند و دست به تقیه بزنند، هم برای دینداران و هم برای غیرمتدینین، هزینه‌ای کلان خواهد داشت و نه تنها مشکل خشونت حل نخواهد شد، بلکه خشونت و شرارت مضاعف می‌شود و آن باورهای «فاشیستی» و «ایدئولوژیک» اگر نه در جامه‌ی دین، قطعاً در کسوتی دیگر بلای جان آدمیت خواهند شد:

در آن شب‌های طوفانی که عالم زیر و رو می‌شد
نهانی شبچراغ عشق را در سینه پروردم
ز خوبی، آبِ پاکی ریختم بر دست بدخواهان
دلی در آتش افکندم، سیاووشی بر آوردم

اما روزی خواهد رسید که بگوییم:
بر آر ای بذر پنهانی، سر از خواب زمستانی
که از هر ذره‌ی دل، آفتابی بر تو گستردم

پس بیایید همه صادقانه از خود بپرسیم که آیا ما بخشی از راه حل هستیم یا قسمتی از مشکل؟ پاسخ به این سئوال زیاد سخت نیست اگر با خودمان روراست باشیم.

پ.ن. این هم یک نوشته‌ی مرتبط از عنکبوت: محکوم کردن قتل این قدر سخت است؟
و البته این نوشته‌ی طولانی او هم بسیار خواندنی است (بعضی نقدهای حاشیه‌ای که به آن دارم به کنار).

این نوشته‌های مکتوب مهاجرانی را هم در این راستا بخوانید بد نیست:
در کلیسا به دلبری ترسا (۱)
در کلیسا به دلبری ترسا (۲)
در کلیسا به دلبری ترسا (۳)
در کلیسا به دلبری ترسا (۴)
در کلیسا به دلبری ترسا (۵)

این مقاله‌ی کارن آرمسترانگ را هم در گاردین بخوانید: «دیگر نمی‌توانیم این تعصب‌های کهن را درباره‌ی اسلام داشته باشیم».

  1. امين گفت:

    داریوش عزیز،
    بی‌صبرانه منتظرم اوضاع مساعدتر شود و نقد شما بر نوشته‌های عنکبوت را ببینم.

  2. jaja گفت:

    سلام
    خسته نباشید
    مطالب شما بسیار جامع و کامل است
    عمومی بودن مطالب شما یقینا به موفقیت این سایت افزوده است

  3. fazel گفت:

    Darioush aziz:
    And my last words: I think surely anyhow; you have not read Pope speech(Or you did, but maybe missundr. them like other critics)– Otherwise you not suppose to write current and previouse posted.
    Here is the Pope speech: http://msnbc.msn.com/id/14848884/ , for God’s sake just read 1st and write as much as you wish.
    Ba sepas–
    ***
    نه برادر من،
    متن را هم خوانده‌ام و نظرم همان است که گفته بودم. باشد. حال که این طور است مثل خودتان همین کار را می‌کنم. متن را کامل ترجمه می‌کنم و نقدش می‌کنم. جوری صحبت می‌کنید که انگار از سر بخار معده حرف زده‌ام و این همه آدم دانشگاهی و سیاست‌مدار هم جوگیر خشم و عصبانیت مسلمانان شده‌اند که به پاپ خرده گرفته‌اند! برادر من! خودتان هم لطف کنید و این متن را دقیق یک بار دیگر بخوانید و به تاریخ اسلام هم نگاهی بکنید.
    د. م.

  4. کامران گفت:

    داریوش جان فقط نوشته آقای دکتر مهاجرانی یه اشکال بزرگ داره. من وقتی اتفاقی یه کامنت در سایت الپر دیدم متوجه این اشکال ظریف شدم. کامنت رو کپی کردم میزارم اینجا تا ببینی و نظر بدی. البته کمی تنده ولی از تندی و تیزیش که بگذری نکته ظریفی توش هست که متوجه میشی. مرسی
    الپر این کامنت رو زیر نوشته یکی از شخصیتهای مورد علاقه ات یعنی جناب مهاجرانی گذاشتم. در مورد حرفهایی هستش که درباره پاپ زده. از فرط آزاد اندیشگی منتشرش نکرد. حالا اینجا میزارم که حداقل تو بخونی:
    سید نگی مردم خر هستن و نمی فهمن ها! این حرف که “به نظرم مسیح مثل ماه است و محمد مثل آفتاب” حرف خیلی زشتی هستش. توهین به تمام مسیحیان هست. فکر کردی خیلی زرنگی و به قول شیرازی ها “خرمرد رند” هستی؟ این حرف زشت میدونی معنی اش چیه؟ حالا اون پدر روحانی ساختگی اشک ریخت و هیچ نگفت. اما مردم که خر نیستند. شماها بچه مسلمونهای کاذب خیال میکنید خیلی زرنگید. معنی این حرفی که زدی اینه که «اگر محمد نبود اصلاً عیسی معنی نداشت؛ اصلاً عیسی مسیح دیده نمیشد. آخه این خورشید یعنی محمد هست که روی عیسی نور می افکند و قابل رؤیت اش میکنه. وگرنه عیسی بدون محمد که قابل نیست. عیسی یعنی حقیقت و حقیقت زمانی است که محمدی باشد و با پرتو نورش حقیقت را به ما نشان دهد. بدون محمد نه عیسی وجود دارد و نه حقیقت معنی دارد!» درسته؟! این همونیه که میخواهی با زرنگی و منبر رفتن و صغرا و کبرا چیدن به خلق الله حقنه کنی و حالا داری اینهم تعریف و تفسیر دربار اش مینویسی؟ عمو جان کور خوندی، مردم خر نیستن. وجه مشترک همه شما ها که مولود این جمهوری به اصطلاح اسامی هستید اینه که مردن رو خر حساب میکنید. نه سید، مردم خر نیستند.
    ***
    دوست عزیز،
    این‌ها که نوشته‌ای و نقل کرده‌ای جای هزار و یک بحث دارد. من نه در مقام تأییدم نه در مقام تصویب. خاطرم هم نیست جایی کتباً نوشته باشم یا شفاهاً گفته باشم که آقای مهاجرانی یکی از شخصیت‌های مورد علاقه‌ی من است. به آقای مهاجرانی بسیار احترام می‌گذارم، چنان‌که هر آدم دیگری می‌تواند به او احترام بگذارد. این‌ها را که منتشر می‌کنم عملاً خلاف موازین خودِ من است. اما انتشارش از این روست که خوانندگان من تفاوت دو ادبیات کاملاً مختلف را بدانند و متوجه باشند که نقد کردن بسیار فرق دارد با درشت‌گویی و ناسزا گفتن. شرمنده‌ام که این عبارات ولو ذره‌ای حقیقت‌ هم در آن باشد، مایه‌ی شرمساری است و ادبیات من نیست.
    د. م.

|