۴

در بندِ آن مباش که نشنید یا شنید

این تجربه‌ای است که آسان به دست نمی‌آید. در دوستی‌ها اختلاف‌نظر پیش می‌آید. در بحث و مناظره‌ها هم ایضاً. در این چند روز گذشته که یادداشت اول دکتر پایا را در نقد روش‌شناسی گنجی، پاسخ تند و بهانه‌جویانه‌ی او به دکتر پایا و واکنش پایانی ایشان را به گنجی دیدم، این ماجرا بیشتر پیش چشم‌ام زنده شد: آدم جایی و در مقطعی باید دیگر قلم بر زمین بگذارد یا بحثی را دیگر ادامه ندهد. برای گفتن بعضی سخنان یا ارایه‌ی پاره‌ای استدلال‌ها، خوب است آدمی به خودش سخت بگیرد و با پشتکار و دقت و همچنین البته نظرخواستن از دیگر و طلب نقد از آن‌ها کردن (پیش از انتشارِ آن)، در شفافیت و سلامتِ نوشته‌ یا نظرش بکوشد. این انتظار همیشه می‌رود که عده‌ای (یا حتی خود مخاطب) یا اصلِ‌ سخن را نفهمند، یا خود را به نفهمیدن بزنند و هم‌چنان بر سخنِ به زعمِ من و شما خطای خود پافشاری کنند، یا کل ماجرا را شخصی ببینید و حمل بر کینه یا دشمنی کنند. هیچ کدام از این‌ها نباید باعث شود آدمی از راه خود بیرون برود. اگر من و شما به آن‌چه می‌نویسیم ایمان داریم (یعنی در عیارسنجی آن به شیوه‌های مختلف کوشش کرده‌ایم – ولو همیشه کافی نباشد)، دیگر نباید دربند این باشیم که همه به زبان بیایند و اعتراف کنند که این سخن درست است (یا مثلاً آن‌چه من گفتم خطاست). این هم البته منافات ندارد با این‌که آدمی پس از نوشتن چیزی یا گفتن سخنی، انصاف بدهد که تند رفته است یا خطا کرده. اتفاقاً باید از «ابطال‌پذیری» سخن‌مان شاد باشیم. به هر حال، آن‌چه ما می‌گوییم وحی منزل نیست. چه بهتر که کسی بتواند در آن خدشه کند.

اما این‌که ما سخنی بگوییم و خود را ملزم ندانیم که همه‌ی عالمیان را متقاعد کنیم، خودش فضیلتی است اخلاقی. «روز و شب عربده با خلق خدا نتوان کرد». این‌ها البته فرق دارد با این‌که با کسی بحث علمی کنی و بتوانی در خلالِ گفت‌وگو و نقض کردن سخن حریف یا نقض شدنِ سخنِ خودت، چیزی بیاموزی یا مقوله‌ای برای تو و حریف‌ات روشن شود. سخن‌شناس بودن و سخن‌شناس پیدا کردن کارِ آسانی نیست. از آن دشوارتر این است که با کسی در بحث حریف باشی (و این بحث را ادامه دهی) که ناگهان تصمیم نگیرد همه‌ی قواعد بازی را به هم بزند و رو به درشتی و هتاکی بیاورد. در نقد، اگر خطا بنویسی، خطای‌اش چه بسا اصلاح شود، اما اگر تلخ‌زبانی کنی یا دچار توهم و خیال شوی، دشوار است از این کبود دیدنِ عالم رهایی پیدا کنی. مهم این است که سخن‌ات را درست و سالم (بدون تلخی و درشتی) بگویی و دیگر در بند آن نباشی که سخن‌ات را همه می‌شنوند یا نه. این تجربه را در یک سال گذشته من به شیوه‌های مختلف آزموده‌ام و نتیجه البته تلخ بوده و دور از انتظار و حاصل‌اش نامردمی دیدن و خردگریزی دوستان و طرف‌های بحث بوده است. این تجربه آسان به دست نمی‌آید. گاهی اوقات باید در برابر سخنی که فکر می‌کنیم باطل است – و برای آن هم دلایل بی‌شماری می‌بینیم – از جایی به بعد فقط سکوت کنیم و راه شکیبایی در پیش گیریم.

  1. رویا گفت:

    گاهی شهوت اقناع دیگران را نمی فهمم/خنده ام می گیرد از اینهمه خودباوری بیخود

  2. حسين گفت:

    درود
    گاهی باید قلم را زمین نهیم و دیگر اینکه فارغ شویم از اینکه رسالت خویش را قانع کردن همه گان بدانیم…سپاس

  3. نویسندگان گرامی….
    فرهیختگان…روشنفکران….
    اکنون هنگامه دوستی و یگانگیست، نه حتی مناظرات روشنفکرانه!..
    یعنی فرهیختگانمان نمیدانند که ملت همیشه تنهای ایران نیاز به یگانگی واژه دارد؟
    یعنی نمیدانند اکنون فصل طعنه زنی نیست؟…
    الان رقیبان ما تنها اهرمن صفتانند، نه برادران و همسنگران.
    سپاسگر یزدان که خود دکتر پایا هم میداند و میفرماید دوستی با گنجی نزدیک به دو دهه است.
    بهی آنکه دیگران هم با قلمشان به این آتش ها هیزم نیافکنند..دیگری را هم محکوم به گذاشتن قلم بر زمین نکنند
    اکنون هنگامه تبادل دیدگاه و ایراد یابی از دوستان نیست…نیست…نیست
    با سپاس

  4. سلام آقا داریوش
    من میثم بادامچی دوست مریم اینا و نیما و از خوانندگان وبلاگ خوبت هستم. من هم فلسفه سیاسی کار می کنم.
    در وبلاگ جدید التاسیسم نیکوماخوس من هم گزارشی از مناظره قلمی علی پایا و اکبر گنجی، البته با تاکید بر قسمت نسبت معرفت شناسی پوپری و دین و بحث موجه سازی، ارائه کرده ام. به علاوه ۲ نظر سنجی گوشه وبلاگ گذاشته ام با این پرسش از خوانندگان که به نظرتان در هرکدام از ۲ موضوع معرفت شناسی پوپری و موجه سازی حق با پایا است یا گنجی.
    اگر خواستید شما هم در نظر سنجی شرکت کنید. لینک مطب با عنوان”حق با اکبر گنجی است یا علی پایا؟”:
    http://nikomakhus.blogspot.com/2010/01/blog-post_28.html
    ————————-
    چشم. حتما.
    د. م.

|