فکر میکنم کتابی که ربکا مککينن دربارهی اينترنت و آزادی در سال ۲۰۱۲ منتشر کرده است، یکی از روزآمدترين و جامعترین پژوهشهايی است که تا به حال منتشر شده است. اين کتاب اکنون به فارسی – به سعی و سيئهی صاحب اين قلم – ترجمه شده است و با ويرايش مهدی جامی، توسط آموزشکدهی توانا منتشر شده است. نسخهی اینترنتی این کتاب به صورت رايگان در وبسايت مزبور دسترس است (از اينجا یا اینجا هم میتوانید دانلود کنيد). در ادامه، متن مقدمهای را که برای اين ترجمهی فارسی نوشتهام، میتوانید بخوانيد.
لازم به شرح و تفصيل نیست که ترجمهی چنين اثری، که مشحون از اصطلاحات و واژگان تخصصی و فنی است کار آسانی نيست. مطمئنام که میشود روایت بهتری از این ترجمه هم فراهم کرد. اما تمام اين داوریها معطوف به آینده است. آنچه در زمان حال در مقدورات ماست، همین است. اگر در مواردی نقصان يا لغزشی در اين اثر باشد، متوجه من است. یک بار دیگر هم بايد اینجا از شکیبایی مهدی جامی در ویرايش ترجمه تشکر کنم.
***
با درآمدن فناوریهای جديد، هم جهان وب و فضای مجازی با سرعت شگفتآوری زير و زبر شده است و هم نهادها و نظريههای مربوط به کشورداری به رغبت يا اکراه جايی برای اين مدعی تازهی قدرت گشودهاند. این کتاب وبستان را مانند کشوری فرض می کند که اصول کشورداری و مدیریت شبکه در آن باید با رضایت اهالی یا همان شهروندان مجازی (وب-وندان) همراه باشد.
دموکراسی فربهترين الگوی کشورداری و سنگبنای دولت-ملتهای مدرن اروپايی و آمريکايی است. اين الگو در طول تاریخ پرفراز و نشيباش – که حتی به قبل از يونان باستان میرسد[1] – پيوسته در حال دگرديسی بوده و مدام در برابر امکانها و عاملیتهای تازه در همان بسترهای اروپايی واقع شده و تکامل یافته است. پس از دموکراسی انجمنی[2] و نمايندهای[3]، در دموکراسی نظارتی[4] علاوه بر نهادهای جاافتادهی قدرت سخت در چارچوب نظامهای مشروطهی مبتنی بر قانون اساسی و رأی مردم، نهادهای مردمنهاد جديد نيز قيودی تازه بر نوع و شيوهی حکمرانی مینهند؛ اين حوزهی پژوهش يکی از عرصههای تازهی مباحثات داغ نظری علوم سياسی است. بر همين سياق، فضای مجازی نيز امکانهای تازهای فراهم کرده است که همزمان به شهروندان و حاکمان قدرتهای تازهای میدهد: دموکراسی به همان اندازهای که قاعدهای برای شنيده شدن صدای مردم و نظارت آنها بر حاکمان است و بنایاش بر گردش قدرت، میتواند دگرگون شود و حتی در کشورهای دموکراتيک بدل به ضد خودش شود يا تهديدی از درون برای خودش به شمار آيد؛ جهان وب نيز دستخوش بحران يا چالش مشابهی است.
فضای مجازی و جهان وب که خارج از نظارت و سلطهی قدرت سخت بالیده است، امروز آرامآرام تبديل به کانون قدرتی شده است که از يکسو با مردم و از سوی ديگر با نهادهای قدرت سخت مشغول چانهزنی است. فهم رايج عمومی اين است که فضای مجازی بنایاش بر قدرت بخشيدن به شهروندان و کاستن از مداخلهی صاحبان قدرت در زندگی روزمره، حريم خصوصی و انتخابهای شهروندان است. واقعیت، اما، تفاوت تکاندهندهای با این تصور دارد: فضای مجازی لزوماً در خدمت شهروندان و دفاع از حقوق مدنی آنها نیست؛ فضای مجازی نیز بالقوه (و حتی بالفعل) میتواند تبدیل به امپراتوری موازی قدرتمندی در کنار نهادهای قدرت سخت شود. چنانکه تاریخ کوتاه آن نشان میدهد، در مواردی مالکان و فرمانروايان فضای مجازی برای کسب منافع مادی، با صاحبان قدرت سخت – چه در کشورهای دموکراتيک و چه در کشورهايی که دولتهای خودکامه دارند – همدست میشوند.
کتاب حاضر، کوششی است برای گشودن گرههای نظری ماجرا و نشان دادن پيچیدگی وضعيت شهروندان در برابر فضای مجازی و همزمان صاحبان قدرت سخت. در این کتاب هم تاریخی فشرده از تحول و شکلگیری فضای مجازی و جهان وب پيش چشم خواننده است و هم از نزاعهای واقعی قدرت و کشمکشهای ميان شهروندان – در همهی کشورهای جهان – از يک سو و مالکان و گردانندگان فضای مجازی و صاحبان قدرت سخت – چه منتخب مردم و چه غير آن – از سوی ديگر، با خبر میشود.
يکی از مهمترين مضامينی که کانون توجه کتاب حاضر است، آزادی است: آزادی شهروندان، آزادی انسان، آيا با درآمدن فناوریهای جديد و امکانهای تازهی وب بيشتر میشود يا کمتر؟ تصويری که فضای وبلاگستان در اوج دورهی رونقاش به مخاطبان داده است، آيا تصويری منطبق با واقع است؟ مخاطب، نويسنده و شهروندی که خارج از قدرت ايستاده است، آيا چنان که خود تصور میکند در انديشيدن و بيان ما فی الضمير و عقيدهاش آزاد است يا هزار بند آشکار و نهان ديگر بر دست و پا دارد و تنها با توهمی از آزادی زندگی میکند؟ نويسندهی کتاب، درک از آزادی را به مفهوم «رضايت» پيوند میدهد: آيا کاربران اينترنت و فضای مجازی به رضايت خويش و با آزادی مطلوب خود در اين فضا گام بر میدارند؟ يا هنگام ورود به فضای اينترنت ناگزير به تن دادن به قراردادی از پيشتعيينشده از سوی نخبگانی هستند که نه منتخب آنها هستند و نه لزوماً منافع شهروندان، آزادی، عدالت يا مفاهيم ديگر سياسی برایشان اولويت دارد؟
نویسنده با مروری دقيق و موشکافانه بر شرکتهای بزرگ اینترنتی که اکنون اقطار عالم را زیر نگين مجازی خويش دارند، نمونههای متعددی را از همدستی اين شرکتها با صاحبان قدرت در هر جایی میآورد و از سوی ديگر مواردی را هم نشان میدهد که چگونه همين شرکتها گاهی میتوانند به جای خدمت به قدرت – فارغ از اينکه قدرت دولتهای دموکراتيک باشد يا خودکامه – گوشهی چشمی هم به حقوق شهروندان داشته باشند. در برابر حاکمان سياسی واقعی و فرمانروايان فضای مجازی، البته مردمی نيز هستند که با درکی مدرن از آزادی در برابر هر دو مقاومت میکنند. مثالها و نمونههايی که نويسنده برای توضيح مدعای خود میآورد بهروز هستند و دامنهشان از افشاگریهای ویکیليکس گرفته تا چالشهای سياسی جنبش سبز، بهار عربی و جنبشهای مختلف مدنی و مجازی در کشورهای دموکراتيک را در بر میگیرد.
روايت کتاب حاضر، آميزهای است پرجاذبه از نگاه روششناختی نظری در کنار نکات انضمامی و عملی که فهم مضامين کتاب را برای خواننده آسانتر میکند. ساختار روايی و داستانی کتاب، آن را از شکل متنی عبوس، خشک و نظری خارج کرده است و اشتياق و انگيزهی دنبال کردن متن را در خواننده ايجاد میکند. نويسنده در نگاشتن کتاب تنها ناظر و تماشاگر اين صحنه نيست؛ او علاوه بر تعلق خاطرهای نظری، درگيری عملی، شخصی و عاطفی نيز با موضوع بحث دارد: مسأله برای او واقعی و اصيل است. ارجاعات متعدد او به اسناد رسمی، روزنامهها، مذاکرات و گفتوگوهای سياسی قدرتمندان و راههای مختلف رويارويی مردم با سلطهی حاکمان مجازی و واقعی، تصويری روشن از وضعيت فضای مجازی و جهان اينترنت به دست میدهد.
جای چنین کتابی به ويژه برای فارسیزبانان در ادبیات مربوط به اینترنت و فضای مجازی خالی بود. جا دارد از آموزشکدهی توانا بابت نشر اين کتاب مهم به زبان فارسی سپاسگزاری کنم. همچنين تشکر ويژهای بر ذمهی من است بابت شکيبايی مهدی جامی در ويراستاری پروسواساش در اين ترجمه.
داريوش محمدپور
اکتبر ۲۰۱۳؛ مهرماه ۱۳۹۲