۵

آشوب عقل در دین

قصه‌ی تقابل یا هم‌راستایی عقل با دین قصه‌ی تازه‌ای نیست. اما می‌توان این مسأله را از منظر تازه‌تری نیز طرح کرد. پرسش‌ِ تازه‌ای که ذهن مرا مدت‌هاست به خود مشغول کرده است این است که آیا عقل می‌تواند با دین، با اولیای دین، با پیامبر و ائمه، به استدلال عقلی در پیچد و صاحبِ آن عقل را کماکان بتوان مسلمان و مؤمن یا هنوز شیعه نامید؟

من پاسخِ این پرسش را مثبت می‌دانم. دلایلِ این پاسخ البته مفصل است، اما به اجمال می‌توان به پاره‌ای از آن‌ها اشاره کرد و چهارچوب استدلالی آن را باز کرد. پیش از ورود به استدلال در این مورد، باید چند نکته را به خوبی تشخیص داد و بر آن‌ها پای فشرد. قبل از هر چیز، باید تکلیف ذاتیات و عرضیاتِ دین را روشن کرد. چه چیزهایی است که ذاتِ پیامِ دینی را تشکیل می‌دهند و دین بدونِ آن‌ها دیگر دین نیست؟ شاید در تعیین مصادیق اختلاف نظرهایی باشد، اما علی الاصول عمده‌ی مسلمانان فهم واحدی از اقلِ مشترکات برای مسلمان دانستن یک فرد دارند و این مشترکات اقلی همانا شهادتین است و ایمان به روز جزا. سایر احکام و تکالیفِ دینی، همین که از حدِ کمترین لوازم مسلمان بودن عبور کنیم، به دست فقها و علما شرح و تفسیر شده‌اند و فقها از ابزارهای مختلف برای تحکیم فهم‌شان سود جسته‌اند. احادیث و روایات، در کنارِ آیات قرآنی، البته یک منبع برای تأیید و تحکیم تفسیر و اجتهاد فقیه بوده است. (این بحث‌ها جان می‌دهد برای طلبه‌ای پرشور و سودا مثل یاسر میردامادی).

به عنوان مثال، اگر به فتاوای آیت الله صانعی نگاه کنیم (مثلاً در خصوص برابری ارث زن و مرد) آشکارا به درک تازه‌ای از احکام مربوط به زنان می‌رسیم. از پیامبر اسلام و امام علی سخنان فراوانی روایت شده است که بسیار زن‌ستیزانه و خشن هستند و با عرف‌های پذیرفته شده‌ی روزگار مدرن سازگاری ندارند. تکلیفِ یک مسلمانِ مؤمن صاحبِ خرد در مواجهه با این احکام چی‌ست؟ آیا عقلاً می‌توان با این‌ احکام مخالفت کرد و در برابر آن‌ها اجتهادی عقلی را علم کرد؟ در این مورد خاص، به اعتقادِ من، بدون شک می‌توان چنین کرد. دکتر سروش جایی، شاید هم چندین جا، اشاره‌ای به همین موضوع خاص (سخنان امام علی درباره‌ی زنان) کرده است. خلاصه‌ی سخن سروش این است که اگر در متنی دینی با استدلال روبرو شویم، نفسِ ورود استدلال رابطه‌ی آن متن را از شخصیت گوینده منسلخ می‌کند. به این معنا که وقتی پای استدلال به میان آمد (و مثلاً علی تلویحاً یا تصریحاً نگفت که شما این را بپذیرید به پشتوانه‌ی شخصیتِ ولایی من)، می‌توان در استدلال علی خدشه کرد و آن را رد کرد، بدون این‌که در ایمانِ ما به ولایتِ او خللی پدید آید. رکنِ اساسی این دیدگاه این است که امامت و نبوت را اکثری نمی‌داند، یعنی هر چه – و تمام چیزهایی که – از پیامبر و امام علی و هر پیشوای دینی دیگر (فرض کنیم ائمه‌ی معصوم شیعی) صادر شده باشد، لزوماً صادر شده از شخصیت نبوی یا ولایی آنان نیست. به تعبیر دیگر، این افراد نیز می‌توانند صفات و ویژگی‌های بشری را در داوری‌ها و قضاوت‌های عقلی داشته باشد. یعنی هم می‌توانند خطایی در استدلال عقلی داشته باشند و هم سخن‌شان می‌تواند به اقتضای زمانِ خودشان محکم، درست یا قابل قبول باشد، ولی با گذرِ زمان و در آمدنِ معرفت‌های تازه، سخن‌شان از اعتبار بیفتد. این سخن البته سخن درشت و شاید بی‌محابایی باشد، اما اگر به مشی فقیهان نگاه کنیم می‌بینیم که فقیهان عملاً کارشان همین بوده است یعنی حکمی را که یک پیشوای دینی و حتی قرآن صادر کرده است نقض کرده‌اند. البته این نقض حکم مثلاً چنین نیست که فقیهی بگوید خدا دو تاست یا محمد خاتم الانبیا نیست یا روز جزایی در کار نیست و همه چیز بی‌حساب و کتاب است (بالاخره برابر بودن یا برابر نبودن ارث زن و مرد، هیچ ربطی به وحدانیت خدا ندارد). لذا، وقتی علی ابن ابی‌طالب می‌گوید زنان حظ و بهره‌شان از دین کمتر است چون در ایام قاعدگی از نماز خواندن معاف‌اند، استدلالی در میان آمده است که می‌توان در آن خدشه کرد. این جمله را هر کسی می‌تواند بگوید (p→q) و عقلِ بشری دستِ منِ شنونده را در ارزیابی این گزاره‌ی منطقی باز می‌گذارد. منطق آن عبارت، منطق دینی و کاریزماتیک نیست (نمی‌گوید که مثلاً «مثل الجنه التی وعد المتقون . . .» که گزاره‌ای است دینی و فاقد استدلال).

حتی وقتی با احکام قرآن رو به رو می‌شویم، باید به این نکته توجه داشت که روش‌های دینی برای رسیدن به یک هدف و غایتِ خاص مقید به بسترها و فضای خاص آن حکم است. به عبارت دیگر، اگر برای رسیدن به هدفی خاص، در یک زمانِ دیگر به این نتیجه رسیدیم که آن روش دیگر مفید نیست بلکه نتیجه‌ی معکوس می‌دهد، ما عقلاً مکلف‌ایم که از آن روش دست بشوییم. مثال روشن‌اش این است که اگر مثلاً فقها به این نتیجه برسند که حکم سنگسار برای زنا نه تنها کمکی به حل مسأله نمی‌کند، بلکه ماجرا را پیچیده‌تر کرده و نتیجه‌ی معکوس می‌دهد، تکلیف فقیه اصلاحِ حکم و ارایه‌ی روشی تازه است (نمونه‌ی آشکارش رأی فقیهان بسیاری است که می‌گویند اگر اجرای حکم سنگسار باعث وهنِ اسلام شود، اجرای آن مردود است). این‌جاست که عقل در فهم سنت‌گرایان از دین آشوبی می‌افکند. آشوب بزرگتر این‌جاست که عقل جسارتِ این را پیدا کند که در برابر حتی پیامبر نیز عرضِ اندام کند. دین عقل را منقاد نخواسته است اگر چه شواهد تاریخی زیادی دال بر خواسته‌های مؤمنین هست که بعد از پیامبر (یا شاید در زمانِ خودِ او) بسیاری عقل را دست بسته و معزول خواسته‌اند. اما به همان اندازه هم می‌توان شاهد عقلی بر خلافِ آن عرضه کرد. مثلاً اگر در قرآن استدلال شده است که «اگر خدا دو تا می‌بود، فساد در کار عالم پدید می‌آمد»، ما آشکارا با گزاره‌ای استدلالی روبرو هستیم. فرض کنیم نمی‌دانستیم این جمله از قرآن است. ما هیچ راهی نداریم که تشخیص بدهیم این جمله سخنِ وحی است، چون ورودِ استدلال رابطه‌ی گزاره را از گوینده‌ی گزاره گسسته است. با این نحوه‌ی ورود به بحث، تکلیفِ ما با بعضی از احکام و روایات و احادیث روشن می‌شود. یعنی چه آن حدیث و روایت مستند باشد و چه نباشد، می‌توان عقلاً آن را سنجید و وزنِ آن را مشخص کرد و حتی آن را رد کرد، بدونِ این‌که خدشه‌ای در ایمان و اسلام نقد کننده پدید بیاید.

به طریق اولی، می‌توان دوباره به عرضیات و ذاتیاتِ دین بازگشت. فرض کنیم پیامبر به جای عربستان در اسپانیا مبعوث شده بود. بدیهی است که زبان قرآن دیگر عربی نمی‌شد (نزول قرآن به زبان عربی در سرزمینی که مردم زبانی دیگر دارند، عقلاً کار عبث و بیهوده‌ای است، بالاخره پیامبر وحی را برای همین مردم می‌آورد نه برای در و دیوار!). آن وقت تکلیف ما به آن آیه‌ی قرآن که از زبان عربی ستایش می‌کند، چه بود؟ قطعاً چنین آیه‌ای در آن فضا دیگر وجود نداشت. یا مثلاً اگر پیامبر هرگز با دختر جوان و زیبارویی به اسم عایشه ازدواج نکرده بود (کاملاً ممکن بود چنین اتفاقی هرگز نیفتد)، آن آیات سوره‌ی نور هرگز نازل نمی‌شد. یا اگر پیامبر عمویی به اسم ابولهب نداشت، آن سوره‌ی قرآن هرگز نازل نمی‌شد و بسیار چیزهای دیگر که عرضیِ دین و عرضیِ وحی و نبوت هستند. این عرضیات البته روحی دارند و معنایی. وظیفه‌ و تکلیفِ منِ مسلمانِ مؤمن چسبیدن به قالب و قشر و پوسته‌ی این عرضیات نیست. تکلیفِ من کشف معانیِ این اسامی است و درکِ مظروفِ این ظروف است، نه تکرار طوطی‌وار صورت‌ها و الفاظ. بگذارید فرض دیگری را در میان آوریم: فرض کنید به جای محمد ابن عبدالله، پسر عموی‌اش، علی ابن ابی‌طالب به نبوت مبعوث می‌شد (یا هر کسِ دیگری). آن وقت ادبیات و زبان قرآن چگونه از آب در می‌آمد؟ به نظرِ من، قرآن قطعاً قرآنِ دیگری می‌شد. ادبیات‌اش احتمالاً دشوارتر و ادبی‌تر می‌شد و کلِ تاریخ اسلام به شکلِ دیگری در می‌آمد. پیش‌فرض این پیشنهاد البته این است که در نظامِ آفرینش یک الگوی از پیش تعیین شده و مقدر برای یکایک وقایعی که قرار است رخ دهند وجود ندارد (این البته با درک عامیانه و سنتی از دین سازگاری ندارد که همه چیز، هر رطب و یابسی، در لوح محفوظ قبلاً نگاشته شده است و از سیر تا پیازِ عالم قبلاً مشخص است)، یعنی طرحی کلی هست بدون تعیین یکایک مصادیق و جزییات عالم. به طریق اولی، حرفِ من این است که ممکن بود شرایطی پیش بیاید که واقعه‌ی کربلا هرگز رخ ندهد (گمان نمی‌کنم هیچ شیعه‌ای به این درجه از قساوت قلب رسیده باشد که در دل آرزو کند که اگر می‌شد تاریخ را جور دیگری نوشت، باز هم همان بلا را بر سر امام حسین می‌آوردیم!). این‌جا البته من بر این تفکیک پای می‌فشارم که باید میان «عرضی» و «تصادفی» فرق نهاد. و این البته نزد اهل دانش روشن است و تنها محض تذکر به آن اشاره کردم.

به هر حال این یادداشت فتح بابی بود برای بحث‌های دیگری که شاید دوباره‌ در آینده به آن‌ها اشاره کردم. خلاصه‌ی سخن این است که به اعتقادِ من عقل بشری آن قدرها هم که نموده می‌شود، دست‌اش بسته نیست و به میزان همین قرآن و همین شریعت می‌توان از آن در فهم دین به کمال استفاده کرد. این‌که چرا عده‌ای از عقل استفاده نمی‌کنند، البته اختیار خودشان است و اصلِ موضوع را نفی نمی‌کند.

  1. Farbod گفت:

    به نظرمن واردکردن عقل ومنطق درسیستمی که در اصل وریشه برپایه عقل ومنطق نیست کار بیهوده ایست. چراکه عقل در مرحله اثبات خدا ناتوان می ماندومجالی برای مکاشفه در وحی و نبوت و معاد نمی ماند. به همین دلیل با داشتن “مقدم” ی که درستیش اثبات نشده بحث منطقی در مورده گزارهای نتیجه شده جز اتلاف وقت نیست.
    ***
    اینجا اصلاً بحث عقل بر سر اثبات خدا نیست. این دو حوزه را باید از هم تفکیک کرد. عقل و استدلال نه تنها در دین که حتی در ریاضیات بر سر اصول موضوعه دچار مشکل است. پس این مقایسه قیاس مع الفارق است.
    در ثانی باید به یک نکته توجه داشت. هدفِ من علمی کردنِ دین نیست. همه‌ی گزاره‌های دینی از جنس گزاره‌های علمی نیستند. در نتیجه درباره‌ی گزاره‌هایی که علمی نیستند نمی‌توانند حکم علمی صادر کرد. مسأله تشخیص استدلالی بودن یا نبودن یک گزاره است. حرفِ من دقیقاً این است که این حوزه‌ها باید تفکیک شوند. از آن گذشته در دین کسی در پی «اثبات» آن مقدم – یعنی خدا – نیست. درست مثل اصول موضوعه‌ی هندسه‌ی اقلیدسی. حال چرا باید مثلاً بحث عقلی درباره‌ی مسأله‌ای که دقیقاً در حوزه‌ی عقل است اتلافِ وقت باشد. مسأله این است که یا یک موضوع را عقلاً می‌شود در ترازوی نقد و سنجش عقل نهاد یا نه؟ بحث این نیست که آیا عده‌ای حاضر هستند درباره‌ی آن حرف بزنند یا نه. حرف شما ناظر به این جمله‌ی اخیر است. و گرنه ارباب کلیسا هرگز حاضر نبودند درباره‌ی کروی بودن زمین حرف بزنند. این‌که آن‌ها درباره‌ی کروی بودن زمین با دانشمندان اختلاف نظر داشته‌اند، نتیجه نمی‌دهد که بحث کردن درباره‌ی کروی بودن زمین، «اتلاف وقت» است. در عصر روشنگری با جایی رسیدیم که اتوریته‌ی کلیسا از حوزه‌ای که خارج از اتوریته‌اش بود، عقب‌نشینی کرد و متواضع شد. همین اتفاق در عالم اسلام نیز می‌تواند رخ بدهد. لذا من هیچ تناقض و تضادی نمی‌بینم. باز هم می‌گویم که دقت کنید بحث ما درباره‌ی موضوعات خارج از تعلق عقل نیست. در دین گزاره‌هایی هستند که به قول پوپر «ابطال‌ناپذیر» هستند. ما درباره‌ی این‌ها حرف نمی‌زنیم. اگر سخن شما ناظر به «ابطال‌ناپذیر»ها باشد، من اختلافی با شما ندارم. ظاهراً حرفِ شما این است که «هر چه در دین است» در دایره‌ی ابطال‌ناپذیرها می‌افتد، که عقلاً و منطقاً حرف نادرستی است.

  2. Farbod گفت:

    The problem gets sever when two systems with different sets of axioms interfer. I agree with you on all counts, however, what is refered to as “Aghl o Mantegh” often times follows the axioms of common sense, or man-made sets of values, not that of the devine ones. Hence, evaluating thruthfulness of statements made within a devine system with the logic and values outside that system is wrong and misleading.
    It was very difficult typing in farsi, and I went through a lot of hassle typing the previous posting.
    ***
    بله. حرف شما صد در صد صحیح است. مشکل تقابل عقل و دین یا فلسفه عمدتاً از آن‌جا پدید آمده است که در بعضی از زمینه‌هایی که باید به عقل رجوع شود، به وحی رجوع می‌شود، حال آن‌که در آن زمینه‌ها نه وحی ادعایی اکثری دارد و نه عقل در آن‌ها ناتوان است. چنان‌که اشاره کردم، اساساً وقتی «می‌شود» در بعضی از زمینه‌ها از رویکرد عقلی استفاده کرد و افراد – تعدادشان یک نفر باشد یا یک میلیارد نفر – در اصل ماجرا تغییری نمی‌گذارد. موضوع کماکان عقل‌پذیر باقی می‌ماند و می‌تواند آن را به ترازوی عقل سنجید. معتزله یک نمونه از این گروه‌ها در تاریخ مسلمین هستند. گمان می‌کنم اختلاف بر سر تعیین مصادیق و مشخص کردن موضوعاتی است که سرشتی وحیانی دارند. متشرعین و ظاهریان البته دایره‌ی وحیانی بودن احکامِ دین را بسیار وسیع می‌گیرند و البته با این‌هاست که عقل‌گرایان مشکل پیدا می‌کنند. وقتی دایره‌ی شمول وحی را محدود به «اقل لازم» بکنیم، تناقض‌ها به تدریج مرتفع می‌شوند.
    د. م.

  3. Farbod گفت:

    There is one point which is vague in your argument, and that is the phrase “Aghl pazir”, you are referring to it as a a universal concept with its own axioms and frame work, which you can apply it to anything.The way I look at religion, is a closed system, with its own sets of axioms, by which you can evaluate the truthfulness of statements. To give an analogy, it is similar to non-euclidean geometry. It does not make sense to prove theorems in this system using what is commonly known in euclidean geometry. Similarly I think one needs to fine tune what is known as “aghl” to framework defined by the system under consideration.
    ***
    بگذارید توضیح بدهم: مقصود من از «عقل‌پذیر بودن» این بود که مقوله‌ای در حوزه‌ی عقل قرار می‌گیرد، در حوزه‌ی داوری و سنجش عقلانی. این یک.
    دوم این‌که من قرار نیست عقل را تطبیق بدهیم با دین. دین خودش باید با عقل تطبیق پیدا کند و خودش را باید با آن تطابق دهد. دین اساساً باید عقلانی باشد. دینی که عقلانی نباشد، به کار بشر نمی‌آید. دقت کنید که من دنبال این نیستم عقلی تازه معرفی کنم. حرفِ من این است که اگر حوزه‌هایی هستند که عقل اساساً توانِ ورودِ در آن‌ها را ندارد یا اصولاً نسبت به آن‌ها بی‌اعتناست، فرقی نمی‌کند آن حوزه از دین صادر شده باشد یا غیر دین. اما اگر چیزی باشد که بتوان عقلاً آن را سنجید، دین نمی‌تواند واردِ آن حوزه شود.
    پس، بر می‌گردیم به همان مدعای اصلی من: دین یک متن است که از آن تفسیرهای مختلفی ارایه می‌شود. اگر زمانی تفسیری کارکرد داشته و با عقلِ امروزِ ما (یا حتی عقلِ آن روز) تضاد دارد، هیچ دلیلی نیست برای این‌که کماکان چنین بماند. مقولاتِ دینی که متعین نیستند. وجود یا عدم وجودِ خدا، مثل یا قانون فیزیکی قابل تأیید یا تکذیب نیست. پس اگر تفسیری آن متنِ صامت را ناطق کرده است و به صدا در آورده و این تفسیر با عقل تضاد دارد، تکلیفِ دینی ما کنار نهادن همین تفسیر است، نه کنار گذاشتن عقل به استدلالِ این‌که سیستم فکری دینی بسته است. سیستم فکری دینی باز و بسته ندارد. آن تفسیرهای دینی است که می‌توانند باز و بسته باشند. تفسیر را می‌توان کنار گذاشت، نقد کرد یا نفی کرد. این دین نیست که زیر تیغ نقد می‌رود، تفسیرها از دین است که جراحی سنجیده می‌شوند.
    د. م.

  4. Farbod گفت:

    I understand what you are saying, I am playing the role of the devil’s advocate in here.
    Note that in your argument you are puting a structure on the religion which might not be intention of its founder.
    The point that I am trying to make is as follows:
    You may look at religion as set of recommendations which everyone can evaluate it based on his/her logic and decide whether to adopt the recommendation and implement it in his/her life or not. In this view of religion you can very well forget the devine nature of the recommendations.
    Or, you accept the religion as a closed system, (here I’m referring to The Book and its teachings) and if you find something which may look illogical to you, you accept it, and come up with ‘justifications’, and blame your limited understanding, and don’t allow yourself to question the book.
    Note that, there are still statements in The Book, which do not make sense to common sense and logic.
    Now adopting a hybrid stance which is a mixture of the two creates a lot of gray. To give an example, one should accept whatever is written in the book, accept that the prophete was free of sin and mistake, but only in reciting and repeating the verses of the book. But his interpretations and his approach is allowed to be examined by human logic.
    One can ask, why do you create a boarder, and does not allow the logic to examine all of it.
    After all, what is the purpose of religion? Is it to create a personal and social system, or is it to give suggestions for well-being of human being.
    The way we look at the purpose of the religion, and the intensity of the role of god in it, deeply determines our view towards the religion.
    ***
    ممنون‌ام. سعی می‌کنم سر فرصت توضیح بیشتری بدهم.
    د. م.

  5. کورش خردپژوه گفت:

    باسلام
    تلاش عالمانه شما در مورد مقاله آشوب عقل دردین قابل ستایش است امیدوارم این مقاله همانطور که گفتید فتح بابی باشد برای بحث‌های دیگر
    من مشتاقانه منتظر نکته یا بی های دیگری از شما در این موردهستم
    با تشکر

|