سعید برزین
اگر آمریکا حمله نظامی گستردهای به ایران بکند، بهگونهای که موجودیت نظام جمهوری اسلامی مورد تهدید واقع شود، میتوان چهار سناریوی را متصور بود:
اگر آمریکا حمله نظامی گستردهای به ایران بکند، بهگونهای که موجودیت نظام جمهوری اسلامی مورد تهدید واقع شود، میتوان چهار سناریوی را متصور بود:
۱. حکومت نظامی – محتملترین سناریو
محتملترین پیامد چنین حملهای، در دست گرفتن قدرت توسط سپاه پاسداران با حمایت روحانیت و بوروکراسی دولتی است. سپاه منسجمترین و قدرتمندترین نیروی سازمانیافتهای است که در شرایط هرجومرج توانایی اداره امور و کنترل اوضاع را خواهد داشت.
چنین حکومتی احتمالاً به آرمانهای سنتی جمهوری اسلامی وفادار میماند و در نتیجه همچنان با تحریمهای خارجی و بیثباتی داخلی روبهرو خواهد بود. در این شرایط، حکومت نظامی برای تثبیت موقعیت خود از احساسات ملی در واکنش به حمله آمریکا بهره خواهد برد. هرچند ممکن است مردم کوچه و بازار آرزوی متفاوتی برای آینده ایران داشته باشند اما در عمل ناچار به پذیرش یک چنین نظام اقتدارگرا خواهند شد.
از سوی دیگر، این احتمال نیز وجود دارد که حکومت نظامی با تأکید بر ملیگرایی، تمرکز خود را بر توسعه اقتصادی و افزایش کارآمدی بگذارد. هرچند چنین حکومتی ماهیتی سرکوبگر و اقتدارگرا خواهد داشت اما اگر بتواند سرمایهگذاری خارجی را جذب کند، ممکن است با استقبال برخی قدرتهای بینالمللی مواجه شود. در مجموع، محتملترین نتیجه یک حمله ویرانگر آمریکا، شکلگیری رژیمی اقتدارگرا در ایران است که در صورت تغییراتی داخلی تهدیدی فوری برای همسایگان، آمریکا یا اسرائیل محسوب نخواهد شد.
۲. جنگ داخلی – سناریوی دوم
سناریوی دوم، فروپاشی نظام و سقوط کشور به جنگ داخلی است؛ وضعیتی که میتواند بدترین پیامد برای مردم ایران باشد. جنگ داخلی احتمالاً به صدها هزار کشته، تخریب گسترده زیرساختهای اقتصادی و حتی فروپاشی ساختارهای حکمرانی منجر خواهد شد.
در مورد پیامدهای چنین هرجومرجی، میان بازیگران خارجی اختلاف نظر وجود دارد. اسرائیل احتمالا از یک ایران ضعیف و تکه تکه شده که درگیر جنگ داخلی و انشعاب قومی باشد استقبال خواهد کرد. اما آمریکا و کشورهای اروپایی عموماً از گسترش بیثباتی در منطقه (یعنی موج پناهجویی، تروریسم و پیامدهای امنیتی) نگراناند. کشورهای خلیج فارس نیز بیثباتی منطقهای را تهدیدی جدی برای خود میدانند. در مجموع، فروپاشی کامل ایران و کشیده شدن منطقه به آشوب گسترده، مطلوب بسیاری از قدرتهای خارجی نیست.
۳. بازگشت رضا پهلوی – احتمال اندک
برخی ایرانیان و نیز برخی دولتهای خارجی ممکن است بازگشت رضا پهلوی را گزینهای مطلوب بدانند. با این حال، استقرار او در قدرت و تضمین امنیتش احتمالاً نیازمند حمایت نظامی خارجی گسترده خواهد بود. در شرایط موجود به نظر نمیرسد که اراده یا توان لازم برای چنین کاری وجود داشته باشد.
همچنین معلوم نیست چه میزان از مردم داخل ایران حاضر باشند برای چنین گزینهای هزینه بدهند هرچند ممکن است تلاشهایی برای حمایت از این سناریو صورت بگیرد. احتمال موفقیت این بدیل پایین به نظر میرسد.
۴. جمهوری دموکراتیک – بعیدترین سناریو
شکلگیری یک جمهوری سکولار، دموکراتیک و فراگیر گزینهای است که بسیاری از ایرانیان ترجیح میدهند. با این حال، در صورت وقوع حملات سنگین و فروپاشی ساختارهای موجود، این سناریو بعیدتر از همه است.
پس از یک حمله گسترده، کشور احتمالاً با خلا نهادی، تخریب اقتصادی و کمبود حمایت جهانی مواجه میشود. در چنین فضایی، اختلافات عمیق و حتی خشونتآمیز میان نیروهای سیاسی ـ چه حکومتی و چه غیر حکومتی ـ میتواند مانع شکلگیری سریع یک نظام دموکراتیک شود. بدون برنامهریزی منسجم داخلی و حمایت عملی خارجی، گذار به دموکراسی در چنین شرایط بحرانی بسیار دشوار خواهد بود و امکان آن بسیار بعید است.