وقتی جرعهی آبی مینوشید گوارا، آبی که بو و رنگ و مزه ندارد، چه حسی دارید؟ آب پاکیزه، آبی که گره ندارد، آب زلال است. زلال است یعنی ناخالصی ندارد. ناب است. چیزی جز خودش در میانه ندارد. و این آب که اهل معرفت آن را نمادی از علوم بدیهی میخوانند، ربطی به توحید دارد. آب زلال همعنان توحید است و «فنا». بله، فنا. این آب، اگر چیزی جز خودش در میانه بیاید مزهاش، طعماش و ذوقاش متغیر میشود. قرآن تعبیری دارد برای آن: ماء غیر آسن. توصیف بهشت است: فِیهَا أَنْهَارٌ مِّن مَّاءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِّن لَّبَنٍ لَّمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّهٍ لِّلشَّارِبِینَ وَأَنْهَارٌ مِّنْ عَسَلٍ مُّصَفًّى. آب، شیر، شراب و عسل درجات معرفت میشود: علوم بدیهی ضروری عام، علوم نظری، علم تعلیمی و علم تأییدی. اینها روایت تأویلی است.
آب زلال و بیگره آبی است که یادآور خلوت است و تجرد. آبی است برای شستشو:
پاک و صافی شو و از چاه طبیعت به در آ
که صفایی ندهد آب تراب آلوده
حالا این تصویر را ببینید:
یادباد آنکه صبوحیزده در مجلس انس
جز من و یار نبودیم و خدا با ما بود
ظاهر ماجرا سه حضور است: من، یار و خدا. حقیقتاش ولی یکی است:
سه نگردد بریشم ار او را
پرنیان خوانی و حریر و پرند
این همان شاعر است که میگوید:
از چار چیز مگذر گر عاقلی و زیرک
امن و شراب بیغش، معشوق و جای خالی.
این «جای خالی» اهمیتاش به همان نکتهی بالاست. جای خالی جایی نیست که دو نفر در آن خلوت کنند و شخص سومی در آن نباشد. «او» همیشه هست حتی در همان جای خالی. اتفاقا او درست در همان «جای خالی» پیدایش میشود. مزاحمت برنمیتابد. حضور غیر با او شدنی نیست. کل هالک الا وجهه و یبقی وجه ربک ذی الجلال والاکرام. این است آن «مجلس انس». همان «جای خالی» که از او خالی نیست. این همان تجربهی زلال بودن است. تجربهی خالی شدن از آرزو. تجربهی شناور بودن بی هیچ تعلقی: من و یار و خدا. این همان تصویری است که هاتف اصفهانی برای ما میسازد در آن ترجیعبند درخشان.
تجربهای که خواهان آنیم همین تجربهی آب روان و زلال است. چیزی که غبار نداشته باشد و گره نداشته باشد. انسانی میخواهیم چون آب روان. چون آب زلال. یک بار دیگر ببینید چه فضاهایی حافظ تصور و آرزو میکند: مجلس انس، جای خالی، خرابات مغان، حضور خلوت انس. اینها تصویر بهشت است. کسانی که به این فراخنای زلال میرسند این حال را دارند: وَنَزَعْنَا مَا فِی صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَىٰ سُرُرٍ مُّتَقَابِلِینَ. این سرر متقابل، این همتراز بودن، برابر بودن، شانه به شانه و زانو به زانو بودن، همان تجربهای است که مولوی در این مصرع میگوید:
پیشتر آ تا نه تو باشی نه من!
این تقرب – صوفی قرب نوافلی میخواندش – همان است که نه تو هستی و نه من. همه اوست یا همه هیچ است. یا همه عدم است. همه فناست. آب زلال راه فنا را نشان میدهد:
بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین…
این گذر عمر را در آب میتوان دید. این عمر در آب میتوان دید، یا نقشی بر آب…
نوشتههای مرتبط:
- اندر ظنی بودن معرفت انسانی یکی از مستمسکهای مهم مخالفان ظنی بودن معرفت انسانی، دین...
- عروس حضرتِ قرآن… انس من با قرآن از کودکی است. شاید از روزگاری...
- به قرآن سخن گفتن: هرمنوتیک ادبی عینالقضات همدانی در سراسر پهنهی تاریخ و فرهنگ مسلمان – ایرانی –...
- گر چه ماهِ رمضان است… (۱) با خود عهد کرده بودم که از مناسبت ماه رمضان...
- نامهی عینالقضات – ۱: حساسیت به ظلم ولو در حد یک کلمه مدتهاست – بلکه سالهاست – در این فکرم که روزی...