۴

کی مهربانی بازخواهد گشت؟

مضمون و مغز یادداشتِ پیشین‌ام به گمان خودم بسیار روشن و صریح بود. از عمده‌ی نظرهای شفاهی و کتبی‌ای هم که دریافت کرده‌ام به همین استنباط رسیدم که خوانندگان عمدتاً ملتفت نکته‌ی اصلی من هستند (و تشخیص‌ام در این‌که آن راه و روش خطاست، تشخیصی صائب بوده است). با تمام این‌ها، ذکر این نکته خالی از فایده نیست که مدار و محورِ آن بحث دفاع از حداد عادل نیست، بلکه دفاع از حقیقت است. آن‌که در این میانه‌ مظلوم افتاده حداد عادل نیست که این روزها عدالت و اخلاق را قربانی سیاست و قدرت کرده است، بلکه حقیقت و اخلاق است که در منازعات سیاسی و کوته‌بینی‌ها، خامی‌ها و شتابزدگی‌های این روزها قربانی شور و هیجان و خشم و کین شده است. مهم نیست که آن‌که این جفا در حق او می‌شود حداد عادل است یا کسی دیگر. مهم نیست جایی که اصول اخلاقی زیر پا گذاشته می‌شود، متعلق‌اش سبز باشد یا غیر سبز. مهم نیست که هنگام این زیر پا نهادن اصول اخلاقی، دوست ما صدمه می‌خورد یا دشمنِ ما. اصل فعل است که ناپسند است. همان لغزش نخستین است که مذموم است، نه این‌که اکنون تیر در سینه‌ی که می‌نشیند.

بعضی از دوستان و بزرگان اهل دانش، با حسن ظن و ادب، متذکر شدند که هر چند اصل نکته‌ای که باید گوشزد شود، بسیار مهم است و تذکار اخلاقی مهمی برای جوانان ماست، خوب‌تر آن است که در طرحی کلی‌تر که سطح بحث را از این موضوع خاص بالاتر ببرد، به صراحت بیشتری، اصل نکته را دوباره طرح کنم. لذا برای دفع این شبهه، خوب است به قوتِ تمام تکرار کنم که باور من این است که بر سر اصول اخلاقی به قدر مثقال ذره‌ای کوتاهی و سازش نباید کرد. نمی‌توان گفت که اکنون که به پاره‌‌ی بزرگی از ایرانیان ستم می‌رود، برای دفعِ ستمِ ستم‌کار می‌توان رضا داد به نقضِ اصول اخلاقی‌. حتی اگر فرض کنیم که در این زیر پانهادن اخلاق، غایتی بزرگ‌تر مد نظر است و آن هم دفعِ ستمِ ستم‌کار است، باز هم اجازه نداریم پا از دایره‌ی ادب و اخلاق بیرون نهیم. این هدف، خیر کثیر نیست بلکه منجر به شری کثیر خواهد شد و همواره می‌توان نقض اخلاق را به همین شیوه توجیه کرد. اخلاق هم برای ما خوب است هم برای دشمن ما. حداد عادل با سخنانی که این روزها گفته است، هم به خود جفا کرده است و هم به ما. اما بگذارید وارد آن مرحله از بحث نشوم و به همین مقدار بسنده کنم که اگر هم حداد عادل اهریمن می‌بود (که باور دارم در این بازی از هیچ کس نباید اهریمن ساخت)، باز هم ما اجازه نداشتیم و نداریم که متوسل به دروغ‌گویی و شبهه‌افکنی‌های باطل و نقض ابتداییات اخلاقی شویم (شواهد آن‌چه را گفته‌ام در نوشته‌ی پیشین آورده‌ام).

ادامه‌ی مطلب…

۳۳

موج سبز آزادی: چشم در چشمِ مغاک!

توضیح ضروری:
این متن در ابتدا، با مشورت پاره‌ای از دوستان، به قصد انتشار در موج سبز آزادی نوشته شده بود و بنا را بر این نگذاشته بودم که مطلب را در ملکوت منتشر کنم. انگیزه‌ی عدم انتشار مطلب در این‌جا این بود که این تصور پیش نیاید که «زحمات شبانه‌روزی» آن دوستان نادیده گرفته می‌شود یا بهانه‌ای به دست بدخواهان بیفتد، لذا مطلب برای موج سبز آزادی ارسال شد و البته بی‌درنگ و بی‌دریغ پاسخی آمد که انتشار چنین متنی در چنان سایتی امکان‌پذیر نیست. این پاسخ البته کار مرا آسان‌تر کرد و همین‌جا باید بسیار سپاسگزار پاره‌ای دوستان و گردانندگان موج سبز آزادی باشم که به صاحبِ این قلم در غلبه بر تردیدش یاری کردند.

«آن‌که با هیولاها دست و پنجه نرم می‌کند، باید بپاید که خود در این میانه هیولا نشود. اگر دیری در مغاکی چشم بدوزی، آن مغاک نیز در تو چشم می‌دوزد.»
فریدریش نیچه، فراسوی نیک و بد، ترجمه‌ی داریوش آشوری، ص. ۱۲۵ (چاپ سوم) – خوارزمی، تهران

دیرزمانی است که قصد داشته‌ام یادداشتی بنویسم درباره‌ی سیاست و زبان وب‌سایت موج سبز آزادی. برای این تعلل هم دلایلی داشته‌ام که جای شرح‌اش این‌جا نیست. اما باور دارم که دیگر بعد از این همه وقت، مجال آن رسیده باشد تا نظرم را بی‌پرده و شفاف بگویم. چکیده‌ی سخن صاحبِ این قلم – و به عبارتِ دیگر نقدِ او – این است که متأسفانه در پاره‌ای از مطالب موجِ سبز آزادی، زبان و ادبیاتی خشن، پرونده‌ساز و دور از اخلاق، ادب و انصاف به کار بسته شده است. مدعای اصلی من این است که ادبیات کیهانی و زبان افتراساز و اخلاق‌گریز کیهانیان و رسانه‌های بی‌تقوایی که این روزها دامنگیر کشور ما شده است، به شیوه‌ای دیگر در سوی مقابل رسوخ و نفوذ کرده است و همان شیوه‌ی ضد-اخلاق و خشن، رنگ خود را به پاسخ‌های این سو زده است. توضیح و توجیه نویسندگان مطالبی از این جنس، پیوسته این بوده است که در این جنگ تبلیغاتی که حریف از هیچ تهتک و تهمتی ابایی ندارد و فشار سنگینی بر جنبش سبز وارد می‌‌کند، عیبی نیست اگر ما هم بتوانیم زخمی به گرده‌ی مدعی بزنیم. این منطقی ساده و ساده‌ساز است که نتیجه‌ی بدیهی‌اش این است که هدف هر وسیله‌ای را توجیه می‌کند.

پیش از ورود به جزییات نقد، لازم است این نکته را متدکر شوم که پلیدکاری‌ها و بی‌تقوایی‌های رسانه‌های حکومتی چیزی نیست که امروز بر کسی پوشیده باشد. غرض از تحریر این مختصر تنها عزم بر خود-تصحیح-گری است و پرهیز از فروافتادن به دام مغالطه‌ها و نیرنگ‌های حریف. برای رسیدن به آزادی و در جست‌وجوی حقیقت، فرض و فریضه آن است که به شیوه‌های دشمنان آزادی و حقیقت متوسل نشویم. اگر ما نیز دچار همان شیوه باشیم – ولو در برابر دشمنان‌مان – نهایتاً تفاوت چندانی با آن‌ها نخواهیم داشت و روزی که مصلحت‌های دیگر اقتضا کنند، باز هم حقیقت قربانی خواهد شد. در نتیجه واجب است این هشدار را پیوسته به خود و دوستان‌مان بدهیم که همواره این انذار را آویزه‌ی گوش کنیم که نباید این مبارزه را به هر قیمتی پیش برد. سیاست، هم‌پایه و هم‌پهلوی بی‌اخلاقی و عبور از اخلاق نیست.

در مطلبی که در موج سبز آزادی با عنوان «قدرت‌طلبی و کودتاگری فرهنگی با نقاب فرهنگ دوستی» منتشر شده است – و شباهت غریبی می‌برد به نوع نوشته‌هایی که با ادبیات برنامه‌ی «هویت» تولید می‌شد و می‌شود – به معنای دقیق کلمه «پرونده‌»ای برای حداد عادل ساخته شده است که اجزای مختلفی از آن مشتمل بر لغزش‌هایی است که در بالا وصف کلی‌اش آمده است. در زیر به ذکر نمونه‌هایی می‌پردازم که موضوع را روشن‌تر می‌کند.

ادامه‌ی مطلب…

۱۷

آن مرد، معمار است!

با الهام از نازنین‌ام که شیفته‌ی معماری است

نه کشفِ تازه‌ای است و نه معرفتِ جدیدی به ما امروز اضافه می‌شود – بعد از چند ماه – که میرحسین موسوی نماد و الگوی بدیع و خلاقی در رهبری سیاسی است. این الگوی نوپدید، دست بر قضا، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های‌اش،‌ مسؤولیت است. در فرصتی فراخ‌تر درباره‌ی «رهبری مسؤولانه» خواهم نوشت (این مضمون یکی از زمینه‌های کم‌تر پژوهش‌‌شده‌ی علوم سیاسی است). و بگذارید همین ابتدا بر این نکته‌ی مهم انگشت بگذارم که «توصیف» ویژگی‌های سنجیدنی میرحسین، تفاوت بسیار دارد با خلق کردن یا سرودن قصه‌هایی شاعرانه و پرسوز و گداز درباره‌ی فضایل و کمالاتِ کسی که دوست‌اش داریم. همین‌که پا به عرصه‌ی محبت بگذاریم و ارادت‌ورزی، ناگزیر سنجش و آزمون کردن از دری دیگر می‌گریزد. نقطه‌ی عزیمتِ من در این یادداشتِ کوتاه، همین سنجش‌پذیری الگوی رهبری میرحسین است. با این نقطه‌ی عزیمت، میرحسین سرمایه‌ای است بسیار ارزش‌مند برای سیاست‌ورزی از جنس ایرانی‌اش – که می‌رود تا از مرزهای ایران فراتر برود. این نکته‌ی آخر، البته پیش‌بینی من است و باید منتظر ماند و دید. درباره‌ی این نکته سکوت می‌کنم چون هنوز مستند کافی در اختیار ندارم.

میرحسین معمار است؛ هم به اقتضای حرفه و دانش‌آموخته‌گی‌اش و هم با تأمل در گفتمانی که آفریده است. بیانیه‌های چهارده‌گانه‌ی موسوی را اگر بخوانیم (تا این‌جا شده است ۱۴ تا)، به فراست می‌توان صیقل‌خوردن، درخشان‌تر شدن و شفافیت بیشتر نظری و عملی را در قاموس میرحسین دید. او معمار است. و در معمار بودن‌اش – به معنای اولیه و اصلی‌اش – «کار» کرده است و هنرورزی، یعنی کارنامه‌‌ای برای خود دارد. میرحسین از آن دست آکادمیسین‌ها یا معمارانی نیست و نبوده که در فضای تباه و بیمار اجتماعی و سیاسی کشور در سی ساله‌ی اخیر، با تملق و تقرب به قدرت ارج پیدا کرده باشد. و گمانِ من این است که نسبت او با معمار انقلاب اسلامی ایران هم و محبوبیت او نزد آیت‌الله خمینی هم رکن و پایه‌ی شخصیت او نیست. این‌ها فرع و پوششی است برای شخصیت میرحسین (هر اندازه هم که بتوان ادعا کرد و شواهدی نشان داد که شخصیت آیت‌الله خمینی با آن مشی و منش کاریزماتیک در وجودِ میرحسین هم – مانند بسیاری دیگر – ریزش کرده است). میرحسین در این ماه‌های اخیر ثابت کرده است که از آیت‌الله، نه بت ساخته و نه بت‌واره. او را نه از زمان و مکانِ‌ خود بیرون می‌کشد و نه در زمان و مکانِ خودش او را بی‌معنا و بی‌خاصیت می‌کند. میرحسین، بشریت آیت‌الله را در چشمِ ناظران امروزی و جوانانی که حضور معمار انقلاب را تجربه نکرده‌اند، می‌تاباند. تاباندن بشریت یعنی این‌که از وجود و شخصیت او راززدایی می‌کند و او را تبدیل به شخصیتی آشنا می‌کند که نتوان از او سلاحی ساختن برای دریدن و ابزاری برای حذف دیگری. بگذارید این مضمون را به شکل دیگری بیان کنم تا سوء برداشت‌ها را به حداقل برسانم. وقتی از بشری شدن آیت‌الله در گفتمانِ میرحسین می‌گویم، مقصودم ارزش‌گذاری نیست که کسی بگوید آیت‌الله خوب بود یا بد. ستودنی بود یا ستیهیدنی. مقصودم این است که میرحسین با تکیه بر میراثی که آزموده و تجربه کرده، امروز زمان را می‌فهمد. نه تند می‌رود و نه کند. نبض جامعه را در دست دارد. این همان است که در کلامِ او به شیواترین وجهی تجلی پیدا می‌کند که امام به دنبال دانشجویان بود و آن‌ها را جدی گرفته بود. این نه از آیت‌الله سلب اراده می‌کند و نه او را بی‌معنا می‌کند، بلکه کانون توجه را به جای دیگری می‌برد تا زمانِ حالِ ما را معنادار کند. و زمانِ حال ما یعنی این: میرحسین، یک نفر نیست؛ میلیون‌ها نفر است (درست هم‌چنان‌که آیت‌الله به خیل عظیمی پیوند خورده بود؛ خوب یا بدش محل بحث من نیست).

این معمار، که کارش آفریدن بنای خاکی هم بوده و هست، به آفرینش یک مفهوم زاینده و جوشنده‌ی سیاسی رسیده است (و می‌توان خشم و خشونتِ کسانی را از او دید که کم‌ترین توانایی و خلاقیتی را در آفریدن چیزی هم‌چون آن‌چه او آفریده و در کار آفریدن است، ندارند). هر بار که بخش سبزِ ملت ما، بی‌تاب می‌شود و آتشِ زیر خاکستر می‌شود، کلامی تازه‌تر، پخته‌تر و سنجیده‌تر از این معمار می‌شنویم و می‌خوانیم. به وضوح می‌توان از این بیانیه‌ها درایت و بلاغت را خواند. پختگی و مسؤولیت‌پذیری مهم‌ترین ویژگی بیانیه‌ی ۱۴ موسوی است. او، بر خلاف کسانی که کلی‌گویانه – و با پس‌زمینه‌ای شبه‌فلسفی – «جنبش سبز» را جنبشی برای آینده و یک دو دهه‌ی آتی می‌بینند، حرکت و نهضتِ ملت را در حال شدن می‌بیند و بلکه «شده» می‌داند. او نه در برابر کسی از آدمیان خاکی کرنشی می‌کند و نه از کسی ارعاب در برابر شخصیت‌اش را طلب می‌کند. این‌که او هشدار می‌دهد مبادا کیش شخصیت پا بگیرد، هم برای ما آینه است و هم برای او. این آینه را می‌توان پیوسته پیش چشمِ او نهاد، حال که خود به زبان حال و به عیان اقرار به آن کرده است، تا هرگز شخصیت‌پرستی – دیگر – باب نشود.

این معمار، نه از مردم جلو می‌افتد و پرچمداری می‌شود یکه و تنها و نه از مردم عقب می‌افتد و در خواب می‌رود. این یعنی جوانه زدن بذر امید و رشد استوار و پیوسته‌ی آن. این بذر چندان قویّ و مایه‌دار است که هیچ گیاهِ هرزه‌ای نمی‌تواند نیروی نشاط و عزم رویش آن را بخشکاند. اما این همه از کجا می‌آید؟ بخشی از این زایندگی و جوشش، برآمده از سکوتی دراز است. این سکوت و اعتزال، تا حدی سکوت رسانه‌ای است. ظاهر شدن در برابر رسانه‌ها و تعامل کردن با آن‌ها، هر آدمی را تا جایی ناگزیر به تن دادن به بعضی قواعد می‌کند و از سویی آدمی آلوده‌ی اقتضائات این فضا می‌شود. آن‌ها که جنس‌شان مستعد است و کیشِ شخصیت در خاک وجودشان زود جوانه می‌زند، به آسانی شاخ و برگی می‌دهند از جنس فرعونیت. میرحسین مدت‌ها از این فضا دور بوده، نه کرنشی کرده و نه کرنشی شنیده. این گوهر وجود آدمی را آب‌دیده‌تر می‌کند. آن سوی دیگر ماجرا، سازندگی باطنی و شخصیتی است. این معنا را می‌توان از بین‌السطور و هم‌چنین تصریحات و اشارات عمیقی که در خلال بیانیه‌های موسوی آمده است دریافت. تنیده شدن آیات قرآنی با فهمی زنده و جان‌دار ازآن‌ها در متن سخنان او و یافتن ارتباط‌های مضمونی‌شان با وضع فعلی، کار کسی است که این‌ها را ورزیده باشد آن هم نه به لقلقه‌ی زبان یا به تکرار و تقلیدِ بازی‌های تبلیغاتی و رسانه‌های که همه‌ی متون مقدس را خرج و هزینه‌ی فرونشاندن عطش قدرت و اشباع حس تکبر (و این روزها حس نفرت و خشونت) می‌کنند.

ساختن این جنس بیانیه‌ها، کار معمارانه است. حتی لزومی ندارد لفظ به لفظ این‌ها را شخص میرحسین نوشته باشد (هر چند هیچ نشانه‌ای نداریم که خودِ او این‌ها را ننوشته باشد یا نتواند بنویسد). مهم برون‌دادِ چیزی است که به نام «بیانیه‌ی میرحسین موسوی» در جامعه‌ی سبز (و سیاه) ایرانی منتشر می‌شود. این‌ها معمارانه است. کنار هم چیدن عناصر مختلف و میناگری کردن نتیجه‌اش می‌شود جملاتی که گاهی به شعر می‌مانند و الهام. این یعنی جوشش از درون. یعنی منافذِ‌ چشمه‌ای در رخدادهای این خرداد گشوده شده‌اند که پیوسته این‌ نکات حکیمانه، پخته و سنجیده از آن‌ها برون می‌تراود، گویی این ماه‌ها،‌ میرحسین دیگری را بیدار کرده است. من در این تردیدی ندارم که میرحسین هم، هم‌چون بسیاری از ما، از نو متولد شده است و آدمِ دگری شده و «چیز دگر»ش آمده است. و این همان «چیز» است که هم‌او گفته (با همان طنز و لطافت‌اش) و هم مولوی می‌گفت!

بر خلاف بعضی از همراهان جنبش سبز که چشم‌انداز توفیق این جنبش را دور می‌بینند، میرحسین این جنبش را زنده، جان‌دار و در کار می‌بیند که چشم‌اندازش همین اکنون است نه آینده‌ای دور. او «دشمنان ملت» را هم‌اکنون رفته می‌بیند. و این چیزی نیست در حد خیال یا حتی پیش‌گویی. این واقعیتی است تنیده در لایه‌های مختلف جامعه که میرحسین با درایت و حکمت آن را دریافته و آشکار کرده است. و این است آن چیزی که من الگوی تازه و بدیعی از رهبری می‌نامم: در دست داشتن نبض جامعه، مسؤول و حساس بودن به فراز و نشیب‌های آن، و البته اخلاقی و انسانی بودن (و بسا ویژگی‌های ریز و درشتی که عجالتاً از حوصله‌ی این بحث خارج است).

برای انبساط خاطر و تقریب به ذهن،‌ حکایتی را نقل می‌کنم که به واسطه‌ی دوست دلنوازی از زبان صادق طباطبایی به من رسیده است. داستان، داستان اظهار نظر آیت‌الله خمینی درباره‌ی آواز شجریان است و قصه این است که صادق طباطبایی برای ایشان روایت می‌کند که شجریان در منزل‌اش آواز می‌خوانده و غازهای حیاط هنگام آواز خواندن با شنیدن آن الحان کنار پنجره صف می‌کشند تا آواز او را بشنوند. و آیت‌الله می‌گوید که: «ببین! غاز آواز شجریان را می‌فهمد و آخوند نمی‌فهمد!». حالا، در مثل مناقشه نیست ولی، حکایت میرحسین است. این عبارات او را بخوانید: «راه سبز ما یک مسیر عقلانی است و این یک بشارت است، زیرا نشان می‌دهد که ما تا انتها بر سر خواسته‌های خود مستحکم خواهیم ایستاد. اگر دچار تندروی و رفتارهای افراطی بودیم شک نکنید که با دستانی خالی از نیمۀ راه باز می‌گشتیم، زیرا افراط راه را برای تفریط باز می‌کند». او این جنبش را بهتر و درست‌تر از هر کسی می‌فهمد و بسیار از کسانی که در میان صفوف سبزها هستند نمی‌فهمند، هم‌او که سال‌ها از صحنه‌ی سیاست رسمی و رسانه‌ای دور بوده. کسانی که سالیان درازی در متن این سیاست و در صفوف اول سیاست‌ورزی بوده‌اند این بصیرت را ندارند که این مسیر هم عقلانی است و هم بشارت دارد: بشارت‌اش به این است که زبان حال این وضع نشان می‌دهد که راه را درست آمده‌ است – و آمده‌ایم – که نشانی‌ها همه درست بودند. نشانی غلط به کسی داده نشده بود. کسی تا این‌جا دستِ خالی نمانده. او به افراط و تفریط نیفتاده. تمام خطاهای پیاپی را حریف مرتکب شده و روز به روز توان‌اش برای خردمندی و سنجیدگی تحلیل می‌رود و زرادخانه‌ی خشم و خشونت‌اش هم پر می‌شود و هم بی رمق و رونق. این همان چیزی است که در بینش خود-تصحیح‌گرِ میرحسین در بیانیه‌های پیاپی‌اش دیده می‌شود. همین میرحسین کم‌رو و خجالتی، دو سه هفته که درنگ و تأمل می‌کند (و حتی سکوت)، حاصل‌اش می‌شود بیان و بیانیه‌ای به این پختگی و درایت.

ملت ما چه می‌خواهد جز همین درایت و پختگی؟ ما چه می‌خواهیم جز همین سنجیدگی و اعتدال؟ ما در پی چه هستیم جز تعطیل کردن چرخه‌ی معیوب خشم و خشونت؟ بسی چیزها هست که باید به آن‌ها برسیم – بسی چیزهای خوبی که از جنس انتقام‌گیری و تشفی‌خاطر نیستند و متعلق‌شان سرنگونی و براندازی نیستند – اما همین‌ها که که اکنون محقق شده‌اند، شالوده‌هایی هستند قوی برای بنایی محتشم و استوار. و این‌ها از معماری ساخته است که میرحسین است. آری، آن مرد معمار است!

پ. ن. این متن اختصاصی و شخصی است در نتیجه خواهش می‌کنم مطلب را در جایی نقل نکنید و قویاً از بازتولید این متن در هر وبلاگ و وب‌سایت سبز یا غیرسبزی پرهیز کنید. لینک دادن به مطلب مجاز و ممدوح است.

۱۲

ژئوپلتیک شور و عاطفه: راه‌های بدیعِ خلاقیت‌های سبز

این روزها که اندکی از بحران‌های اخیر فاصله‌ی زمانی گرفته‌ایم و پاره‌ای از نکات مبهم از پس غبارهای غلیظ هیجان‌ها سیاسی بیرون آمده‌اند،‌ خوب است با اندکی فاصله‌ی عاطفی – اما بدون از دست دادن شورمندی عقلانی و اخلاقی – نگاهی تازه با وضعیتی که در آن هستیم بکنیم. خوب است برای این‌که بستر سخن‌ام را مشخص کنم از کتابی یاد کنم که به تازگی منتشر شده است و چند روز پیش محمد ارکون، در مراسمی که برای بزرگداشت‌اش بر پا شده بود، ذکری از این کتاب کرد. نام این کتاب «ژئوپلتیک عاطفه» است نوشته‌ی دومینیک موئزی (مویزی ننوشتم که کسی یاد مویز نیفتد؛ معزی هم طنینی مسلمانی دارد و نام نویسنده این نیست). کتاب چند ماهی نیست که منتشر شده است، اما اثری است به غایت پرنکته و درس‌آموز. عنوان فرعی کتاب این است: «چگونه فرهنگ‌های ترس، تحقیر و امید شکل تازه‌ای به جهان می‌دهند». این دقیقاً همان وضعیتی است که جامعه‌ی امروز ایران با آن دست و پنجه نرم می‌کند. دو بند از مقدمه‌ی کتاب را به فارسی بر می‌گردانم و این‌جا می‌آورم تا بهانه‌ای باشد برای تصویر خلاقانه و خیال‌انگیزی که امروز دیدم.

«روز ۴ نوامبر ۲۰۰۸، همچون میلیون‌ها نفر دیگر در سراسر جهان، من نیز تماشاگر جشن پیروزی انتخاب رییس جمهور باراک اوباما در گرانت پارک شیکاگو بودم. این شب، شبی بود سرشار از تصاویر بسیاری که بار عاطفی فراوانی داشتند. برای من، قوی‌ترین نمادِ آن شب به یادماندنی اشک‌های شوقی بود که از گونه‌های کشیش جسی جکسون فرو می‌ریخت. آن اشک‌ها مرا به یاد تصاویر دیگری از بیست سال پیش می‌انداخت – تصاویری هم‌چون تصویر آهنگساز بزرگ روسی، متیسلاو روستروپوویچ، که از وطن‌اش تبعید شده بود و اکنون در برابر جمعیتی که فروریختن دیوار برلین را جشن گرفته بودند، ویولنسل می‌زد. این اشک‌ها، اشک‌های پیروزی و آشتی بودند، اشک‌های هماهنگی و توازن با جهان، اشک‌هایی که پیام شادمانانه‌ی آن‌ها این بود که مردان و زنان می‌توانند اتفاق‌ها را در بهترین سمت و سو تغییر دهند، وقتی که به عاطفه و شور حرکت‌شان داده باشد – عواطفی «درست».

کمتر از یک ماه بعد، در مومبای – شهری که نماد امید در هند است – «عواطف غلط» در کار بودند، و حس تحقیر تبدیل به خشونت تروریستی شد. یکی از گروگان‌هایی که در آستانه‌ی اعدام شدن بود خطاب به مردِ تفنگ‌دار گفت: «چرا دارید با ما این کار را می‌کنید؟ ما هیچ کاری با شما نکرده‌ایم». یکی از تفنگ‌داران در پاسخ فریاد زد: «مسجد بابری یادت هست؟» و اشاره‌اش به مسجد کهن‌سال قرن شانزدهم هند بود که به دست نخستین امپراتور مسلمان گورکانی ساخته شده بود و افراطیون هندو در سال ۱۹۶۲ آن را ویران کردند. یکی دیگر از مهاجمان پرسید: «گودرا را یادت هست؟» و از شهری در ایالت گجرات هند سخن می‌گفت که شورش‌های مذهبی که منجر به برنامه‌ای ضد مسلمانان شد در سال ۲۰۰۲ در آن پاگرفت. این حادثه گواهِ دیگری است، اگر نیازی به گواهی باشد، بر قدرت پایدارِ نمادها – در این مورد نمادهای تحقیر – برای برانگیختن عواطف و در نتیجه به دست گرفتن اختیار رفتار آدمی، حتی پس از گذشت قرن‌ها.»

فکر می‌کنم هر یک از ما ایرانی‌هایی که این روزها نگران سرنوشت وطن‌مان بوده‌ایم و دل‌هامان به خاطر تمام ستم‌هایی که بر مردمان‌مان رفته، خون شده است، روایت بالا را با گوشت و پوست‌مان لمس می‌کنیم و می‌توانیم ببینیم شور و هیجان عاطفی چه‌ها که نمی‌کند و نکرده است. این را هم به یاد می‌آوریم که در همان هفته‌ی نخست پس از انتخابات ۸۸ چگونه تظاهراتی که جمعیتی میلیونی در سکوت برگزار کردند، به خشونت کشیده شد و البته با نعل وارونه و هجوم هجمه‌ی تبلیغاتی بی‌امان صدا و سیما، تصویرها یکی بعد از دیگری وارونه عرضه شده و البته هدف‌مند و به قصد ساختن تاریخ و البته دامن زدن به عواطف و هیجان‌های انسان‌ها.

آن سوی ماجرا هم البته صادق است. بسیار پیش از انتخابات، بارها نوشته بودم که کشور ما نیاز به آرامش و خرد دارد. ما سخت نیازمند تعادل هستیم. آن زمان، وقتی که هنوز میرحسین موسوی پا پیش ننهاده بود و موج سبز در دل و جان مردم خانه نکرده بود، هنگام ورود خاتمی به عرصه‌ی انتخابات – وقتی «خاتمی‌نامه» را گشودم – به تصریح گفتم که باید از غلیان عاطفه پرهیز کرد و خرد را بر شور فرمانروا کرد. هنوز هم بر همین باورم. دو سوی این کشاکش البته میلی به دامن زدن به عواطف و هیجان‌های داغ داشت و دارد. اما اتفاقی که این روزها افتاده است حکایت از تولد یک پختگی و بلوغ دیریاب دارد که مضمون زمزمه‌ها و فریادهای‌اش، اعتدال است و آرامش؛ شعارش نفی خشونت است و پرهیز از شوراندن عاطفه. همین یک دستاورد، برای یک قرن آینده‌ی ایران کفایت می‌کند.

درباره‌ی این مضمون (یعنی تولد نگاهی خشونت‌گریز، خلاق و هوشمند) بسیار می‌توان نوشت و البته خواهم نوشت. آن‌چه رخ داده است و آرام‌آرام شکل تازه‌تری به خود می‌گیرد، جبنشی است که با پروراندن عاطفه‌های خوب، در برابر شورها و غیرت‌ورزی‌های خونین، کینه‌ورزانه و انتقام‌جویانه (که از سخن و عمل‌شان خشونت فوران می‌‌کند)، به سوی خنثی کردن و در حقیقت خلع سلاح کردن خشونت‌های غیرت‌ورزانه می‌رود (آخ که چقدر این کلمه‌ی «غیرت» را تباه کرده‌اند و چه اندازه مفهوم و لفظ «ناموس» را به ابتذال و پوچی کشانده‌اند). وقتی می‌گویم غیرت‌ورزی‌های خونین و کین‌توزانه، لزوماً نباید در پی خون‌ریزی‌های متعصبانه گشت. همین که الفاظی که به کار می‌بریم مثل شمشیر و خنجر عمل می‌کنند و کلمات مثل گلوله می‌درند و می‌سوزانند، یعنی غلبه‌ی خشونت بر روانِ آدمی (نمونه‌های‌اش در رسانه‌ها، وب‌سایت‌ها و وبلاگ‌های آرامش‌گریز فراوان است). یعنی برکشیدن عواطف تیره و پست (چه بسیار هم به نام خدا و دین و ایمان). یکی از بزرگ‌ترین اهداف جنبش سبز (که هم‌اکنون بخشی از آن بدون تلاش فراوانی محقق شده است) همین عبور از خشونت و دعوت به آرامش و اعتدال است. این‌ها را می‌توان در گفتار و کردار میرحسین موسوی البته با بلاغت تمام دید (پیش‌تر شاید گفته باشم که از نظر من، میرحسین الگوی کم‌نظیر و شاید هم بی‌نظیرِ یک نوع لیدرشیپ هوشمند، اخلاقی، امروزی و مسؤول است). همین‌که او می‌گوید در این انتخابات پیروزی باید برای همه باشد و نباید خواهان شکست و منکوب کردن کسی شد (*)(تمام اهمیت این سخن در این است که این موضع را محمود احمدی‌نژاد نمی‌گیرد بلکه میرحسین موسوی می‌گیرد) و همین‌که نسبت به پدید آمدن «کیش شخصیت» هشدار می‌دهد، یعنی راه جوانه‌زدن خشونت‌های آینده را دارد سد می‌کند.

اما بهانه‌ی این نوشته این تصویر سبز بود:

لوگوی سپاه و بسیج سبز

ببینید چه اندازه روح مدارا و ملایمت و نفی خشونت و دگرگون کردن مضمون خشونت در این تصویرسازی موج می‌زند. بگذارید این نکته را همین‌جا برجسته کنم که آیه‌ی دیگری از قرآن که در بر صدر لوگوی اصلی است، آیه‌ای است که تفسیرهای خشن از آن می‌شود (یا به عبارت دقیق‌تر، کدهای تصویری، اشاره به خشونت دارند) و به طور سنتی در متن جامعه‌ی ما این آیه در ناخودآگاه مردم مقارن و مترادف بوده است با اسلحه و سپاه و جنگ و خون‌ریزی ولو ریختن خونِ دشمن – که اکنون دشمن‌های بیرونی جای‌شان را با دوستان درونی عوض کرده‌اند «وینک از سینه‌ی دوست خون فرو می‌ریزد». (بلهوسانی که پس ذهن‌شان می‌جوشد که صاحبِ این قلم را در برابر قرآن قرار دهند، لابد بهتر است در صفحات این دفتر مجازی تورق بیشتری بکنند تا میزان مؤانست نویسنده را با متن و مضامین قرآنی بهتر بدانند). تصویر بالا، با جایگزین کردن یک آیه از قرآن با آیه‌ای دیگر که باز هم در ناخودآگاه جامعه با مضمون و معنای نوشتن، بحث، علم‌آموزی و نشرِ دانش پیوند دارد و حرمت نهادن به اصحاب قلم، عملاً این پیام را می‌دهد که باید سلاح و سرکوب جای‌اش را به قلم و اندیشه بدهد. یعنی «تفنگ‌ات را زمین بگذار». همین تصویر، ناگهان رنگ سیاه لوگوی پیشین را سبز می‌کند. یکی رنگی است که باز در ناخودآگاه و فضای اجتماعی مقارن است با سوگ‌واری و عزا و دیگری یادآور رویش و بهار است و طراوت و البته رنگِ جنبشی است که اینک مهم‌ترین خصلت‌اش پرهیز از خشونت است.

این نشانه‌های ظریف و لطیف همه حکایت از جوانه زدنِ شاخه‌های امید و ایمان دارد. به رغم تمام کوشش‌های بی‌پایان ستم‌پیشه‌گانی که بالیدن خرد و فرمانروایی دانش را بر نمی‌تابند، عنان خرد را به دست عاطفه می‌خواهند (آن هم با انگیزش‌های ضد-عقلی و ظاهراً ایمانی) و از اسم دین و ایمان برای نابود کردن مسمای آن عظیم‌ترین بهره‌ها را می‌کشند، باز هم این مضمون فاخر زیر پوستِ شهرهای وطن می‌جنبد و دعوت به رویش و بالندگی می‌کند. هیچ وقت به این اندازه به آینده‌ی ایران امیدوار نبوده‌ام. هیچ وقت. روح و تن ایران جوان است و از بن ضمیرش جوینده‌ی رشد و پاکی. هر اندازه کلاغان تمام سپیداران این باغ ستم‌خورده و خزان‌دیده را قرق کرده باشند، باز هم طوطیان معنااندیش و باریک‌بینی هستند که سبزند و حدیث آزادی را به طوطیان قفس می‌آموزند. چه شگفت‌انگیز است که حال و روز ما شباهت غریبی دارد به قصه‌ی طوطی و بازرگان. این نکته باشد تا در مجال دیگری به آن برسم.

(*) «پیروزی ما آن چیزی نیست که در آن کسی شکست بخورد. همه باید با هم کامیاب شویم، اگرچه برخی مژده این کامیابی را دیرتر درک کنند»

۳

پس از ملازمتِ عیش و عشقِ مه‌رویان…

عیش یعنی زندگی. در فارسی وقتی می‌گویند عیش و مشتق نزدیک‌اش عیاشی را به کار می‌برند، اولین مفهومی که در ذهن می‌آید خوش‌گذرانی است و دم غنیمت شمردن به معنایی – شاید – خیامی. این معنا البته از فضای ذهنی حافظانه چندان دور نیست. اما یک قدم اگر عقب‌تر بگذاریم و عیش را همان زندگی معنا کنیم و ادا کردن حق زنده بودن و شاد زیستن و شادخواری که از اقتضائات بلافصل وجود و هستی آدمی است، عیش پررنگ‌تر و معنادارتر می‌شود. پس با این حساب، «ملازمتِ عیش» را می‌شود ادا کردن حق زندگی فهمید. می‌شود با همین نگاه عیش و عشق را کنار یکدیگر نهاد. عیش و عشق از جهت زندگی و زنده بودن سخت در هم تنیده‌اند: هر آن‌کسی که در این حلقه نیست زنده به عشق / بر او نمرده به فتوی من نماز کنید.

پس عشق فرع زندگی نیست. عشق اصل زندگی است و ماده‌ی آن. عیشِ بی‌عشق، عیش مردگان است و عیش مردگان عیش نیست. و این عشق یعنی آزادی و آدمی‌زادی. قرعه‌ی قسمت بر عیش زدن هم یعنی عشق‌ورزیدن و زنده بودن. یعنی از عشق زنده بودن. یعنی «در عشق، زنده باید کز مرده هیچ ناید». باید در عشق زنده بود و زنده بودن مرد و زن نمی‌شناسد. ای بسا مردان که مرده‌اند و فاصله‌ی مرد و مرده تنها یک «ها»ست!

و البته حافظی که تعلیم زندگی کردن و آموزش عاشقی می‌دهد، درس‌های بسیاری دارد. بیهوده نیست که می‌گوید بعد از همه‌ی این‌ها: «ز کارها که کنی شعر حافظ از بر کن»! پس عیاشی کردن، یعنی بسیار عیش کردن. یعنی بسیار عشق‌‌ورزیدن. یعنی فراوان عاشقی کردن (و البته «در راه عشق وسوسه‌ی اهرمن بسی است»، که حکایت‌اش بماند). ولی عیاشی خوب، یعنی خوب عاشقی کردن (و لابد عایشه هم علاوه بر زندگی کردن، خوش عشق می‌ورزیده!). هر چه هست، این عیش و عاشقی، خوش قصه‌ای است و خوش فرصتی در «این یک دو دم که مهلت دیدار ممکن است».

۸

آقای شهبازی! اندکی آرام‌تر!

می‌فهمم که فضای وب و هم‌چنین فضای پرآشوب داخل کشور، بسیاری را کم‌صبر کرده و البته باعث داوری‌های شتاب‌زده‌ی بی‌شماری شده است. درباره‌ی نوع تولیدهای فکری جناب شهبازی، من با ایشان اختلاف نظر روش‌شناختی دارم (و این حداقل یکی از مبانی اختلاف‌ام با ایشان است) و طبعاً چون مبنای ورود بنده به مباحث با نوع نگاه ایشان به امر سیاست و اساساً سیاست‌پژوهی متفاوت است، نمی‌توان انتظار داشت به نتایج یکسانی برسیم. اما هیچ‌کدام از این‌ها دلیل نمی‌شود ادب نقد و اخلاق پژوهش را یکسره به باد فراموشی بسپاریم. یادداشت قبلی من عمدتاً متوجه اعتنا به اخلاق در سیاست بود. مضمون صریح و روشن نوشته‌ی من هم این بود که حتی در سیاست، وقتی حریف مرتکب عمل غیر اخلاقی می‌شود، من و شما به هیچ وجه مجاز نیستیم آن عمل غیر اخلاقی را با عمل غیر اخلاقی دیگری پاسخ بگوییم (اگر طرف دروغ گفت ما حق نداریم دروغ بگوییم و وقتی ملامت‌مان کردند بگوییم خوب شما هم دروغ گفته بودید!). از سوی دیگر، داوری کردن درباره‌ی انسان‌ها، نزدِ یک انسان اخلاقی، معیار دارد. اگر انسان اخلاقی مدِ نظر ما، مسلمان باشد، طبعاً به این آیه‌ی شریف قرآن توجه می‌کند که: ان اکرمکم عند الله اتقیکم.

جناب شهبازی ظاهراً از این‌که بنده «دو بار» اسم از ایشان برده‌ام،‌ دلخور هستند. خوب نام بردن از ایشان تنها از این رو بوده که در بحثی که طرح شد، طبعاً جناب شهبازی یکی از کسانی بوده که دست به کار پژوهش بوده است. یک بار دیگر یادآوری می‌کنم که پژوهش کردن درباره‌ی امری، مطلقاً دخلی به من ندارد. مهم این است که آن پژوهش قرار است مبنای چه کاری و چه عملی قرار گیرد. و از این پژوهش قرار است چه استفاده‌ای شود. آیا بر این پژوهش قیدی اخلاقی هم حاکم می‌شود یا نه؟ آقای شهبازی به همان شیوه‌ی سیئه‌ی بعضی از جراید بدنام کشور، تنها با کنار هم چیدن نام‌ها و شباهت‌های ظاهری (از جمله این‌که فقط اسم آقای شهبازی برده شده است)، ناگهان نتایج عجیب و غریبی می‌گیرد که به عقل جن هم نمی‌رسد:

«درباره مضمون این سه مطلب، فقط متذکر می‌شوم که بحث بسیار بالا گرفته و افرادی نظراتی مشابه با دو وبلاگ فوق و منشه امیر بیان داشته‌اند و عده‌ای کثیر نیز به آنان پاسخ داده‌اند. برای نمونه، به مباحث مطروحه در وبگاه «بالاترین»، ذیل مقالات مرتبط با ماجرا، بنگرید. اظهارنظرهای بسیار زیاد، و از نظر کثرت کم‌سابقه، دیده می‌شود. در این میان، تنها افراد بسیار اندکی با نظر سه نویسنده فوق موافق‌اند و «تبار پنهان یهودی» این و آن رجل مهم سیاسی را «مسئله شخصی» او یا بیان این مسئله را «یهودستیزی» تلقی می‌کنند. به‌نظر می‌رسد، منشه امیر و دوستانش می‌خواهند از «آب گل آلود ماهی بگیرند.»»

ایشان از صرف شباهت بعضی دیدگاه‌ها به هم، به شخصیت افراد و موضع‌گیری‌های سیاسی‌‌شان نقب می‌زند. از آن زشت‌تر این است که ایشان از «منشه امیر» نام می‌برد و دوستان‌‌اش و مضمون سخن‌اش صراحتاً چیزی است درحد اتهام با بی پروایی محض. این نوع بی‌اخلاقی در پژوهش جداً اسباب شرمساری و تأْسف است. من البته نمی‌توانم درباره‌ی دیگران اظهار نظر کنم. اما موضع من به صراحت در نوشته‌ام آشکار بود. جناب شهبازی به جای این‌که در استدلال بنده خدشه کنند، با دور زدن بحث و طرح مسأله‌ی «یهودی‌ستیزی» یک بحث اخلاقی اصیل را پاک لوث کرده و در ذهن‌شان شروع به خیال‌بافی می‌کنند که عده‌ای می‌خواهد شهبازی را ساکت کنند! این اندازه توهم و پارانویا، شاید برای کسانی که امروز درایران زندگی می‌کنند، غریب نباشد. اما هیچ چیزی از من و شما سلب مسؤولیت نمی‌کند.

البته من بحث بسیار دارم درباره‌ی نفس موضوعِ – به قول آقای شهبازی – «نهان‌پیشگان» که موضوع تخصصی ایشان است. به خاطر بیاوریم که قرن‌ها در فضایی که جهان اسلام به شدت دو قطبی بود و شیعیان در اقلیت بودند، تقیه یکی از شیوه‌های ادامه‌ی حیات و بقای شیعیان بود. فراموش نکنیم که ورود به این مباحث راه را به جاهای باریک‌تر دیگری هم خواهد برد. اما عجالتاً من از این بحث در می‌گذرم از آن رو که مضمون سخن آقای شهبازی صراحتاً سیاسی است و من هیچ داعیه‌ای برای ورود به آن ندارم. اما هم‌چنان بر این‌ نکته پای می‌فشارم که در نقد محمود احمدی‌نژاد من و شما اجازه نداریم از دایره‌ی اخلاق، ادب، عدالت و تقوا خارج شویم (ولو او خود بی‌اخلاق باشد یا بی‌ادب یا منحرف از عدالت و تقوا). جناب شهبازی اگر مدعی هستند که برجسته کردن پیشینه‌ی یهودی احمدی‌نژاد – چه این ادعا درست باشد و چه غلط – مصداقی از عمل غیر اخلاقی و عبور از تعالیم قرآنی نیست، خوب است همین نکته را به صراحت توضیح دهند و از موضع‌شان دفاع کنند نه این‌که دقیقاً همان کاری را بکنند که اثبات مدعای من است: ایشان تیغ‌اش را از سوی احمدی‌نژاد به سمت هر کسی می‌گرداند که از او انتقاد می‌کند و عالم و آدم را متهم به تبانی برای ساکت کردن خودش می‌کند. ایشان باید نشان بدهند که چه اشکالی دارد که پدر یا پدربزرگ یک رجل سیاسی در کشور جمهوری اسلامی ایران دین‌اش را از یهودیت (یا مسیحیت یا هر دین دیگری) به اسلام گردانده باشد؟ مگر مسلمان شدن خودش فضیلت به حساب نمی‌آید؟ اگر اشکال این نیست، ایشان ناگزیر باید داوری ایمانی بکند که فلانی منافقانه مسلمان است و این هم البته در حوزه‌ی اختیارات ما انسان‌ها نیست و نشستن بر مسند خدایی است. این یعنی تجسس در ایمان آدمیان. از سوی دیگر، اگر در نفس یهودی بودن ایرادی هست،‌ خوب است آقای شهبازی همین نکته را علناً به عنوان یک موضع قانونی طرح کند تا ببینیم اساساً‌ یک نماینده‌ی یهودی در مجلس ایران چه موضوعیتی دارد؟ من احساس می‌کنم حساسیت آقای شهبازی به این موارد نباید باشد (یعنی از روی حسن ظن این را می‌گویم). اما این سخنان درشت را گفتن و درباره‌ی هر که خلاف این موضع نوشته باشد، یکسان داوری کردن، بسیار دور است از اخلاق و ادب پژوهش. آقای شهبازی! آرام‌تر باشید لطفاً! بنده نوع نگاه شما را نه «مسئله‌ی شخصی» می‌دیدم و نه «یهودستیزی» تلفی کرده بودم. با این تعبیری که شما از آن می‌کنید، امیدوارم این نسبت‌ها هیچ نشانی از واقعیت نداشته باشند. اما در این نوع نگاه، من تذکری اخلاقی را لازم می‌دانستم که دادم. گویا شما چنان میان حملات مختلف و متعدد احاطه شده‌اید که گوش شنوایی برای شنیدن سخن‌های متفاوت ندارید و دنیا برای شما دو جنس بیشتر نیست: یا از جنس شماست یا از جنس تمام مخالفان شما که آن‌ها هم دست بر قضا، و ناگزیر، باید همه مثل هم باشند! جداً امیدوارم این طور نباشد.

۲۲

باز هم درباره‌ی اخلاق و تقوا

واژگانی که در مقاطع مختلف زمانی، ذهن و ضمیر هر آدمی را به خود مشغول می‌کنند، هم متفاوت‌اند و هم متغیر، بسته به نوع شخصیت و منشِ او. احوال نوشته‌های این خانه‌ی مجازی هم دستخوش همین قبض و بسط دایره‌ی واژگان بوده و هست. در این یکی دو هفته‌ی گذشته، البته واژگان مرتبط و متصل با مفهوم مرگ – با هجرت پرویز مشکاتیان – بسامد بیشتری در ذهن و زبان‌ام یافته است. دو سه سال اخیر، مفاهیم پایان‌نامه‌ی دکترای‌ام به نوعی دیگر به فکر و زبان‌ام رنگ زده است. اما ماه‌های اخیر، چند واژه را به قوت هر چه تمام‌تر در فضای ذهن‌ام پررنگ کرده است (در کنار مفاهیم و معانی دیگر) و این‌ها عبارت‌اند از: عدالت، آزادی، اخلاق (و البته تقوا در بستر و زمینه‌ی دینی‌اش).

برای این‌که کمی به فضای طبیعی دریای مواج اندیشه بازگردم، از همین دایره‌ی واژگانی استفاده می‌کنم تا چند کلمه درباره‌ی خبر تازه‌ای بگویم که دیلی‌تلگراف بیرون داده است و پیش‌تر در سخنان عبدالله شهبازی و مهدی خزعلی درباره‌ی محمود احمدی‌نژاد دیده شده بود. مضمون این مدعیات این است: احمدی‌نژاد خود پیشینه‌ی یهودی دارد و اجدادش در همین دو سه نسل گذشته دین‌شان را به اسلام گردانده‌اند. و البته آماج این سخنان شخص محمود احمدی‌نژاد است.

بگذارید روشن کنم که من نه زبان و نه سیاست‌های محمود احمدی‌نژاد را خوش نمی‌دارم. به صریح‌ترین و روشن‌ترین وجهی او را فردی مزور، ناآگاه و دروغ‌پرداز می‌دانم که در بهترین حالت، دچار ناخوشی‌های مزمن روانی است. تخلف‌های عدیده‌ی او از قوانین صریح جمهوری اسلامی چه پیش و چه پس از انتخابات قصه‌ای نیست که بر کسی پوشیده باشد. او حمله به فساد، انتقاد از مافیای ثروت و قدرت، مبارزه با استکبار و قلدری آمریکا و اسراییل را همیشه بهانه کرده است برای سرپوش نهادن بر ناکامی‌ها و بی‌کفایتی‌های آشکار مدیریتی و سیاسی خودش. و این نیز قصه‌ای نیست که بر کسی پوشیده باشد. اما تمام این عیوبی که از سر تا پای کارنامه‌ی محمود احمدی‌نژاد می‌بارد، دلیل نمی‌شود هنگام انتقاد از او به ضد-اخلاقی‌ترین و ناجوانمردانه‌ترین شیوه‌ها متوسل شویم. مبنای انتقاد من از این شیوه‌ی شنیع حمله به محمود احمدی‌نژاد، اخلاق است و تقوا. دقیقاً بر همین مبنا بود که از سخنان قالیباف در حمله به مشایی (و یکی از وزرای دولت احمدی‌نژاد) پیش‌تر انتقاد کرده بودم.

مهم نیست که احمدی‌نژاد امروز به چه شیوه‌ای به قدرت رسیده است. مهم نیست احمدی‌نژاد فاقد دانش سیاسی و دیپلماتیک است. مهم نیست احمدی‌نژاد دولتمردی است ناکارآمد. هیچ کدام از این‌ها دلیل نمی‌شود که ما در انتقاد از او شیوه‌ی اخلاق و عدالت را ترک کنیم. عدالت کاری به عقیده و ایمان و پیشینه‌ی کسی ندارد. کار ما تجسس در احوال درونی و باطنی مردم نیست. حتی اگر محمود احمدی‌نژاد یهودی باشد یا مسیحی یا هر آیین دیگری داشته باشد، این کشور قانون دارد (یعنی فرض می‌‌کنیم دارد؛ و در حالت آرمانی باید به همین قانون متوسل شد). اگر او از قانون تخطی می‌کند، باید با استناد به همین قانون گریبان او را گرفت. اگر او مدعی مسلمانی است و کاری می‌کند که با اخلاق مسلمانی منافات دارد، باید به او گوشزد کرد که این‌که تو می‌کنی، مسلمانی نیست. اگر او مدعی تشیع است و سخن و عمل‌اش مباینت صریح با تاریخ، میراث و اندیشه‌ی شیعی دارد، باید گریبان‌اش را گرفت و انحراف او را از آیین شیعی بر بام فلک جار زد. اگر او بی‌تقوایی می‌کند و اصول ابتدایی اخلاق انسانی را قربانی جنجال‌های رسانه‌ای و تبلیغاتی می‌کند، باید به او نهیب زد که اخلاق و ایمان بازیچه‌ی قدرت و سیاستِ تو نیستند که هر وقت خواستی دین و ایمان را برای رسیدن به منافع‌ات هزینه کنی. اما هیچ کدام ازاین‌ها دلیل نمی‌شود به او افترا بزنیم یا در مواجهه با او از اخلاق و جوانمردی عبور کنیم.

ما اگر خود را اخلاقی می‌دانیم – که باید بدانیم –  این نکته از هر چیزی مهم‌تر است که ما جوینده‌ی حق و حقیقت باشیم نه اسیر و محبوس خشم و غضب خود. قصه‌ی آب دهان انداختن دشمن به روی علی در مثنوی، قصه‌ای است درس‌آموز که مضمون اخلاص به خوبی در آن متجلی است. این تازه اخلاق دین و ایمان است که اگر با کسی مخالفتی داری و مبنای‌اش حقیقت است، نباید بگذاری خودت بازیچه هوس و غضب شوی. حکم عدالت هم مضمونی مشابه دارد ولو در جهانی غیردینی.

خلاصه کنم که این نوع حمله‌ها به احمدی‌نژاد مبنایی شدیداً فاشیستی دارد. این نوع رفتارها دقیقاً همان‌هاست که موسوی در آن مناظره‌ی مشهور گفت. همان‌ که همگی خواستار برچیده شدن آن هستیم: روحیه‌ی پرونده‌سازی و پاپوش دوختن برای افراد. اگر محمود احمدی‌نژاد خو کرده است به اتهام زدن و افترا بستن به افراد و پرونده‌سازی برای آن‌ها، ما نباید برای کنار زدن او به همین شیوه متوسل شویم: خون به خون شستن محال آمد محال. نه در یهودی بودن کسی عیب هست و نه در مسیحی بودن کسی. نه شیعه بودن برای کسی مزیتی می‌آورد و نه سنی بودن برای مسلمانی شکست و خواری است. مضمون صریح کلام قرآن این است که کرامتِ بیشتر از آن کسی است که تقوای بیشتری می‌ورزد. همین و بس. محمود احمدی‌نژاد اگر یهودی باشد و ملتزم به قانون، عدالت و اخلاق، هزار بار شرف دارد بر مسلمان شیعه‌ای که قانون را پیوسته زیر پا بگذارد، به عدالت و آزادی بی‌اعتنا باشد، اخلاق را به بازی بگیرد و در گفتار و کردارش بی‌تقوا باشد.

با این توضیحات من شیوه‌ی کسانی چون مهدی خزعلی و عبدالله شهبازی را ناجوانمردانه و غیراخلاقی می‌دانم ولو حریف‌شان خود در بی‌اخلاقی نظیر و عدیل نداشته باشد. بی‌اخلاقی حریف و دروغ‌گویی او هرگز توجیهی برای بی‌اخلاقی ما و توسل به دروغ و افترا نمی‌شود. این منطق «هر آن‌چه حریف کرد برای ما هم مجاز است» مغالطه‌ای آشکار دارد که راه را برای عبور از اخلاق هموار می‌کند. در سیاست، بی‌اخلاقی‌های زیادی رخ می‌دهد. اما معنای‌اش این نیست که اخلاق لزوماً با سیاست منافات دارد و در سیاست نباید دم از اخلاق زد. اتفاقاً سیاست همان‌جایی است که باید مردم را در آن دعوت به رعایت اخلاق و عدالت کرد. سیاستی که از اخلاق تهی شود، همینی خواهد شد که امروز یکی بعد از چهار سال دروغ‌گویی مستمر، ادعای راستی و پاکی می‌کند:
آن یکی پرسید اشتر را که هی! / از کجا می‌آیی ای اقبال پی
گفت: «از حمام گرم کوی تو» / گفت: «خود پیداست از زانوی تو»!

پ. ن. دقت کنید که من هیچ کاری به «واقعیت»های ماجرا ندارم. اساساً فرض را بر این بگذارید که او یهودی‌زاده باشد. بحث من بر سر داوری و ارزش‌گذاری در این مورد است. و گرنه اگر ثابت شود که آن‌چه درباره‌ی او می‌گویند فاقد اساس است، بحث طبعاً جنبه‌ی دیگری پیدا می‌کند. بحث من صرفاً برجسته کردن یک موضوع اخلاقی است. بحثِ اخلاق نقد است. امیدوارم بحث من به قدر کافی روشن باشد: من از زنده کردن جدلیات قرون‌ وسطایی و تفتیش عقاید و حمله به کیش و آیین انسان‌ها انتقاد می‌کنم ولو آن انسان محمود احمدی‌نژاد باشد با همه‌ی آن‌چه از او می‌شناسیم و می‌دانیم. اخلاقی بودن یعنی این‌که هر کاری مجاز نیست ولو این‌که حریف آدمی غیر اخلاقی باشد و اتفاقاً اخلاقی بودن در برابر اخلاق‌گریزان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

پ. ن. ۲. می‌بینم که آقای شهبازی با ارجاع به این یادداشت، نه تنها یادداشت صاحب این سطور را بد فهمیده است و هیچ تلاشی بری فهم مغز سخنِ بنده نکرده، بلکه تلاش برای دفع شبهه هم نمی‌کند و از آن هم عبور کرده و می‌خواهد «از آب گل آلود ماهی بگیرد». قضیه بسیار روشن است: آیا از نظر اخلاقی درست است که ایمان و عقیده‌ی کسی را مبنای قضاوت درباره‌ی او قرار داد؟ آیا تفتیش عقیده درست است؟ این یک پرسش اخلاقی ساده است. آقای شهبازی اگر بتواند پاسخ همین پرسش را با یک «بله» یا «خیر» ساده بدهد، مسأله‌ی ما حل است. بنده جسارت نمی‌کنم و پا را از دایره‌ی ادب و اخلاق، همچون آقای شهبازی، بیرون نمی‌نهم (بله، آقای شهبازی با بی‌تقوایی محض بنده را از «دوستان منشه امیر» می‌خواند؛ این آدم کی هست اصلاً؟). من هیچ برچسبی هم به ایشان نمی‌زنم. ایشان فقط پاسخ همین پرسش را بدهند، من با ایشان هیچ اختلاف‌نظری نخواهم داشت. اتفاقاً بحث من مطلقاً دخلی به یهودستیزی ندارد. بحث من بسیار عمومی‌تر و کلان‌تر از این حرف‌هاست. تمام معیار و رکن نقد من این است: ان اکرمکم عند الله اتقیکم. همین و بس.

۲

حل مسأله یا افزودن بر مسأله؟

پس از نقد نخستینی که بر مقاله‌ی اخیر محمدرضا نیکفر نوشتم، نقدِ – به نظر من خوبِ – امید مهرگان (نقد هر نوع «الاهیات شکنجه») را بر نوشته‌ی او دیدم و فکر می‌کنم لازم است نکات دیگری را در حاشیه‌ی یادداشت پیشین بیفزایم. خلاصه‌ی مدعای آقای نیکفر در آن مقاله این است که در بستر یک الاهیات سیاسی خاص که ایشان خود توصیف و تعریف می‌کند، خدایی هست که دینی وضع می‌کند و آن را از طریق پیامبران‌اش به مردم می‌رساند (و این طرفه ادعایی است – ولو فرضی – از سوی آقای نیکفر). این دین یک فرهنگ دینی پدید می‌آورد و این فرهنگ دینی نهایتاً منجر به بروز پدیده‌هایی مثل نظام اسلامی می‌شود که در آن فجایعی مثل شکنجه رخ می‌دهد. نیکفر با نقد اخلاقی شکنجه آغاز می‌کند و با سیری معکوس به نقد خودِ آن خدایی می‌رسد که از نظر او آن بالا نشسته است و همه چیز را مدیریت می‌کند (الف، ب را نتیجه می‌دهد؛ ب، جیم را و جیم دال را نتیجه می‌دهد؛ پس نتیجه‌ی قطعی و مسلم الف،‌ دال است!).

این الگو و این مدل برای توضیح دادن وضعیت، الگویی است که فقط در یک صورت جواب می‌دهد و با معناست. تنها وضعیت معنادار بودن این الگو این است که حقیقتاً رابطه‌ای زنده و ارگانیک میان تمام آن اجزاء، از خودِ آن خدای وحشی و نافرهیخته گرفته تا شکنجه و شکنجه‌گر، برقرار باشد (یعنی رابطه‌ای غیر قابل تحویل و غیر قابل خدشه کردن میان الف و دال بالا وجود داشته باشد). اثبات این رابطه البته بسیار دشوار و چیزی نزدیک به محال است. باید این هشدار را داد که وجود خشونت و خشم در تاریخ، و این تنها تاریخ مسلمان‌ها یا مسیحیان را شامل نمی‌شود بلکه دامن همه‌ی انسان‌ها را می‌گیرد، نتیجه نمی‌دهد که این تحلیل‌ها درست است. وجود آیات خشن در قرآن هم دلالت بر صحت این استدلال و قابل دفاع بودن این الگو نمی‌‌کند. با مدل پیشنهادی آقای نیکفر شاید بشود شعری گفت که عده‌ای را به تحسین وادارد، اما نمی‌توان از آن الگویی ساخت خردپسند و قابل دفاع.

به عبارت دیگر، دغدغه‌ی اصلی من این است که آیا برای حل مشکل شکنجه و برای عبور از این فضای ناسالم و مسمومی که درآن آدمیان به این شیوه‌ی فجیع قربانی می‌شوند، تنها مانع یا مهم‌ترین مانع، آن خدای نافرهیخته‌ی فرضی آقای نیکفر است؟ جدای از این‌که الگوی تحلیل آقای نیکفر الگویی است ضعیف که بسیاری رخدادها را خارج از محدوده‌ی جغرافیایی سیاسی و فرهنگی جمهوری اسلامی نمی‌تواند توضیح دهد (از جمله خشونت‌های مبارزان آزادی‌خواه ایرلند را؛ و خشونت‌های کوکلاکس کلان را؛ و خشونت‌های صهیونیست‌ها را؛ و خشونت‌های هیتلر و نازیسم را و بسیار چیزهای دیگر را که از حد احصاء خارج است)، الگوی آقای نیکفر یک اشکال دیگر هم دارد: هیچ دردی را از «ما» دوا نمی‌کند! به عبارت دیگر، شاید الگوی آقای نیکفر خاطر بعضی را نسبت به یک تلقی از خدا – یعنی تلقی خدای وحشی و نافرهیخته – آسوده کند، ولی مشکل شکنجه را حل نمی‌کند. یادمان نرود که قرار بود ببینیم آیا میان شکنجه و الاهیات ربط و نسبتی هست یا نه؟ اگر واقعاً میان این دو ربطی نیست، پس «الاهیات شکنجه» یعنی چه؟ وانگهی مشکل ما اصلاً «خدا» نبود (اگر بود، یا باشد، باید حتماً بتوانیم توضیح بدهیم، و توضیح بدهیم، چرا بعضی از بی‌خدایان مرتکب شکنجه‌های هول‌ناک می‌شوند)؛ چرا باید مسأله‌ی «شکنجه» را تحویل کنیم به مسأله‌ی «خدا»؟ مشکل ما شکنجه است و بس! شما به هر نوع خدایی که دوست دارید باور داشته باشید، ولی بندگان خدای‌تان را عذاب نکنید. آقای نیکفر از یاد برده‌اند که این خدا، همین خدای ادیان ابراهیمی، خدایی است ساکت و صامت. خدایی نیست که رسانه داشته باشد. خدایی نیست که بلندگو داشته باشد یا ای‌میل یا فیس‌بوک! وقتی نتوان به دلایلی متقن و محکم نشان داد که میان یک تلقی خاص از خدا (یعنی ایمان داشتن به خدایی خودکامه، وحشی و نافرهیخته) و شکنجه کردن، ارتباطی انکارناپذیر و تحویل‌ناپذیر وجود دارد، پس این همه کاغذ سیاه کردن برای چی‌ست؟

یک مشکل بزرگ‌تر هم در مدل آقای نیکفر هست. اگر مدل آقای نیکفر، مدلی می‌بود دقیق که استخوان‌بندی منطقی و معرفتی استواری داشت (که چنین نیست)، در آن صورت مشکل چندانی پیش نمی‌آمد. همه می‌فهمیدیم که مشکل و ریشه‌ی این همه نابسامانی و تباهی، شخصِ شخیص «خدا»ست و سعی می‌کردیم از طریق سکولار کردن مردم (یعنی تزریق «اخلاق» به «دین»)، آن خدا را معزول کنیم و به اصطلاح رام‌اش کنیم. جدای از این‌که «خدا» یک «چیز» نامتعین است و هیچ کس تا به حال نتوانسته به تعریف روشن و مشخصی از او برسد، اگر تحلیل آقای نیکفر تحلیلی نادقیق باشد، شاید عده‌ای را به تأمل درباره‌ی تلقی‌های خشن از دین – به عنوان یک بحث نظری و احیاناً‌ معرفت‌شناختی ولی مبتنی بر فرضی برساخته‌ی ما – وادارد، ولی مشکل شکنجه حل نخواهد شد. شکنجه ادامه پیدا می‌کند و شکنجه‌گران هم به کارشان ادامه می‌دهند چون نه آن خدای خشن مشوق‌شان به شکنجه بوده است و نه آن خدای رام، رئوف، رحیم و لطیف می‌توانسته آن‌ها را از عمل شنیع‌شان باز دارد. به عبارت دیگر، این مدل تحلیل، مدلی بازی‌گوشانه است که بازی را به میدان دیگری برده که هیچ امید بردی در آن نیست. عقده‌ی سخت بر کیسه‌ی تهی زدن است. ما بنا بر حل آن معضل و مسأله‌ی بزرگ داشتیم. مشکل ما آن خدایی نیست که دست به شکنجه می‌زند (آن خدای مفروض که اتفاقاً‌ با بت‌های متعین و قابل لمس فرق دارد، حتی در مدل آقای نیکفر). مشکل ما بعضی انسان‌ها هستند (انسان‌های گوشت و پوست‌دار) که می‌گویند مؤمن به یک خدایی («یک» خدایی که ما نمی‌دانیم دقیقاً‌چه ماهیتی دارد) هستند که تازه معلوم هم نیست خودشان دقیقاً می‌دانند از چه خدایی حرف می‌زنند یا نه. امید مهرگان اسم این بعضی انسان‌ها را «دولت‌ها» می‌گذارد؛ من هنوز می‌گویم «بعضی انسان‌ها» چون دایره‌اش از دایره‌ی «دولت‌ها» اندکی وسیع‌تر است. این انسان‌ها، یا دولت‌ها یا عقاید و ایدئولوژی‌ها، یک مشکل اساسی دارند: پندار کمال! این توهم کامل بودن و بهترین بودن و لاف برتری زدن است که باعث می‌شود بخواهند همه را رام و مطیع خود کنند؛ فرقی نمی‌کند که این توهم و پندار کمال در ذهن مسلمان شیعه باشد یا در ذهن مسلمان وهابی؛‌ در خیال مسیحی باشد یا یهودی؛ آدم سکولار لاییک باشد یا آدم مذهبی سکولار. برای حل یک مسأله، صورت مسأله را نباید پاک کرد. صورت مسأله را نباید با صورت مسأله‌ای دیگر جایگزین کرد. دنبال حل اصل مسأله باشیم.

۱۸

قضیه‌ی شکل اول؛ شکل دوم

به مدد بزرگواری مهرآمیز دوستی نازنین، این فیلم عباس کیارستمی را امشب دیدم. حاجت به حتی یک سطر شرح و توضیح نیست. ببینید این فیلم معرفت‌افزا و عبرت‌آموز را.


من مدام به یاد حسین نوروزی بودم!

۱۴

خدایان بی‌پیامبر، پیامبران بی‌امت

هم‌اکنون مقاله‌ای از آقای نیکفر دیدم در نیلگون با عنوان «الاهیات شکنجه». بحث نیکفر، بحث روز سیاسی فعلی است و معضلات مبتلا به کشور. در عین احترام عمیقی که برای آقای نیکفر قایل‌ام، نمی‌توانم درک کنم که این دوستان چرا تا این اندازه میان تربیت فلسفی و سنگواره‌های ذهنی و ایدئولوژیک‌شان سرگردان مانده‌اند و هر وقت اقتضا کند، از سخنان روشن، صریح و ابطال‌‌پذیر معرفتی، جهش می‌کنند به سخنان کلی‌گویانه،‌ پرابهام و مغالطه‌آمیز. برای این‌که مقصودم روشن شود، توضیحاتی می‌دهم. سپس چند عبارت از مقاله‌ی جناب نیکفر را نقل می‌کنم و به توضیح نظرم می‌پردازم.

آقای نیکفر در ابتدای مقاله توضیح می‌دهد و فرجام سخن‌اش توضیح این است که سکولاریسم، نوعی معنویت است. اما دریغ که ایشان در متن مقاله و در جای‌جای‌اش ناگهان همه‌ی ملاحظات معرفتی و فلسفی را به کناری می‌نهد و با لحن، زبان و ادبیاتی ستیزنده و خشماگین که به هیچ رو زیبنده‌ی یک فیلسوف نیست، ناخرسندی و عصبانیت‌اش را از «اسلام»، «دین» و «خدا» بر آفتاب می‌افکند (شواهدش را نقل می‌کنم). برای این‌که حساب سیاست را از بحث معرفتی جدا کنم، تأکید می‌کنم که نقدهایی که بر ایشان دارم،‌ اساساً متوجه منطق نوشته‌ی خود ایشان است که پله‌پله راه تناقض را می‌پیماید.

ایشان از جمهوری اسلامی آغاز می‌کند. سپس به نظام دینی می‌رسد. بعد، گذارش به فرهنگ دینی می‌افتد و سپس تازه به خدای اسلام می‌رسد؛ بدون این‌که دقیقاً روشن باشد که آیا ربط منطقی و وثیقی میان این‌ها بر قرار هست یا نه. یکی از مشکلات جدی که من همواره با نوع تفکر دوستانی مثل جناب نیکفر داشته‌ام همین جهش زدن‌های بدون توضیحی است که در نوشته‌هاشان مشهود است. از جمله‌ی این جهش‌های بلاتوضیح، یکی این است که ایشان، «خدا» را مفروض می‌گیرند و سپس کوشش می‌کنند با منطق «بعضی» مؤمنان به همان خدا، صفاتی را بر آن خدا بار کنند و بگویند این خدا وصف‌اش این است و آن. این نوع برخورد مغالطه‌ای معرفتی است. به عنوان مثال این بند را ببینید:

«خدایان در مرحله‌ی آغازین پیدایششان تن به چنین گفت‌وگوهایی نمی‌دهند. گفت‌وگو فرصت و آرامش می‌خواهد. هر خدایی به مجرد پدید آمدن، در برابر یک دوراهی قرار می‌گیرد: ممکن است به یک روح شرور اهریمنی تبدیل شود و فریب و فریبکار خوانده شود، شاید هم این سعادت را بیابد که از شرارت فاصله گیرد و نیکوکار شود. همه چیز بستگی به توازن قوا دارد. البته خدایان معمولاً از هیچ زاده نمی‌شوند و هر یک از آنها پیشینه‌ای دارد. مقام آنان نیز در میانه‌ی خیر و شر یک‌بار برای همیشه تثبیت نمی‌شود. همه‌ی آنان زندگی پرفراز و نشیبی دارند. آنان معمولاً چندژنی هستند، یعنی اصالتشان یک همتافته است، به این جهت استعدادهای مختلفی دارند….خدای اسلامی بر مدینه و مکه مسلط شد و سپس دایره‌ی قدرت خود را گسترش داد.»

فارغ از این‌که من یا شما مؤمن به یکی از ادیان ابراهیمی یا غیر ابراهیمی باشیم، من نمی‌توانم درک کنم آقای نیکفر با کدامین منطق و ابزار معرفتی به چنین شناختی از آن «خدا» رسیده‌اند. این «خدا» کی‌ست؟ صفات‌اش چی‌ست؟ چه ویژگی‌هایی دارد؟ نزد مؤمنان و نزد کافران به آن «خدا»، او هرگز در دایره‌ی فهم و شناخت‌شان نبوده است. آن‌ها وصف این خدای وصف‌ناشدنی را از پیامبران شنیده‌اند. آن‌ها از کسی، چیزی، موجودی، مفهومی به نام «خدا»، «الله» و «یهوه» به ما خبر می‌دهند. و صفات و ویژگی‌های آن خدا را همین پیامبران برای ما وصف می‌کنند. اما این چه «خدا»یی است که صفت «اسلامی» را هم یدک می‌کشد و به فتح مکه و مدینه می‌رود، عذاب می‌کند و شکنجه می‌کند؟ این خدا مگر خارج از توصیفات همین مؤمنان وجود دارد یا شرحی از اوصاف خدایی او از جایی غیر از همین متون دینی برای ما آمده است؟ اگر ما علم داریم به این‌که خدایی هست یا نیست، لابد تکیه‌ی ما بر همین علم خودمان باید باشد، نه بر علم مدعی. می‌فهمم که نیکفر به اوصافی از خدای مسلمانی اشاره می‌کند که در متون مقدس‌اش آمده است، ولی این را هم می‌دانیم که اگر «خدای اسلام» («اسلام»‌ یعنی چه؟)، خدای «جبار و قهار» است یا «لطیف و غفور و رحیم و مؤمن و مهیمن»‌ است، خدایی است که وصف‌اش از خودِ‌ او می‌رسد (بنا به ادعای دین) نه از من و شما. اما نهایتاً این «مسلمان»‌ها هستند که دین را می‌فهمند؛‌ خدا نیست که «یک» فهم مشخص و روشن را از خود در ذهن آن‌ها بنشاند. این را برای این گفتم که برسم به این اوصافی که نیکفر برای «خدا»ی مؤمنان می‌تراشد: خدایی که می‌تواند «رام» شود («خدای رام‌شده»)؛ خدایی که می‌تواند «فرهیخته» شود («اگر خدا در جریان فرهیخته ‌شدنش نیک شده است، پس چه چیزی باعث تقابل دین و اخلاق می‌شود؟») و خدایی که می‌تواند «شکنجه» کند و الخ. من می‌فهمم که لابد این «شکنجه» در ذهن نیکفر چیزی است شبیه «عذاب» ولی آن «شکنجه»‌ کجا و این «عذاب» کجا؟! حیران‌ام از این همه رهزنی معنایی و زبانی که به پای فرونشاندن یک دغدغه‌ی فروخفته‌ی ایدئولوژیک ریخته می‌شود: بله،‌ مقصودم صراحتاً این است که دوستان فلسفه‌خوانده‌ی ما هنوز نمی‌‌توانند حب و بغض‌های شخصی و گروهی‌شان را هنگام بحث معرفتی کنار بگذارند.

اسباب تأسف است که بعضی از دوستانی که مقاله‌ی نیکفر را خوانده‌اند به هیچ وجه حساسیت به این جمله‌ی آشفته، آکنده از کلی‌گویی و تعمیم‌های گزاف، پر اشتلم و متناقض نشان نداده‌اند: «در اسلام گرایشی عجیب به تروریسم وجود دارد. دین‌های دیگر ستمگری کرده‌اند و می‌کنند، اما همانند اسلام به تروریسم گرایش نداشته‌اند». تروریسم؟ جهان اسلام کدام مسلمان‌ها را در خود دارد؟ چه کسی می‌تواند حساب اقلیتی را به پای یک میلیارد مسلمان بنویسد که اصلاً این تعابیر را نمی‌فهمند؟ چرا این تعبیر نمی‌تواند توضیح بدهد که مسیحیان آزادی‌خواه ایرلند با کدام منطق دست به خشونت و ترور می‌زدند (در همین قرن بیستم)؟ چرا مدل توضیح آقای نیکفر نمی‌تواند توضیح بدهد که معضل «سیاسی» خاورمیانه، کشمیر، بدخشان تاجیکستان، افغانستان و چین از کجا پدید آمد؟ چه کسی گفته است «دین‌های دیگر ستمگری کرده‌اند و می‌کنند، اما همانند اسلام به تروریسم گرایش نداشته‌اند» (یعنی اسلام ستمگرترین دین است)؟ من هنوز دین رام‌شده، خدای رام‌شده و مسیحیت رام‌شده را نمی‌ٰفهمم و شاید هم هرگز نفهمم. تفاوت بنده با آقای نیکفر این است که برای انسان‌ها،‌ اختیار، تشخیص و تصمیم‌شان اصالت و ارزش قایل‌ام. ایشان جوری سخن می‌گویند که انگار ما انسان‌ها موجوداتی دست و پا بسته هستیم در برابر اراده‌ای غالب از سوی یک خدایی که یا فرهیخته است یا وحشی؛‌ یا خدای مسلمانان است یا خدای مسیحیان و یا خدای سکولارهای لاییک! لایه‌های بیرونی سخن آقای نیکفر را که می‌شکافیم به یک مدعای ساده و روشن می‌رسیم: آقای نیکفر خود پیامبر یک دین است که خدایی دارد و خدای‌اش – ظاهراً – اوصاف خدای سایر ادیان را ندارد! آن خدا – یا آن دین – «سکولاریسم»‌ است و این سکولاریسمی که ایشان از آن سخن می‌گویند یک سکولاریسم خاص است که منظور نظر خود ایشان است. سکولاریسمی نیست که تاریخ داشته باشد و فراز و نشیب. سکولاریسمی نیست که مؤمنان مختلف و متفاوتی در طول اعصار و قرون سر بر آستان الوهیت‌اش فرود آورده باشند. سکولاریسم ایشان سکولاریسمی است پاک، فرهیخته، رام و معنوی. قلب این مدعا هم این‌جاست: «سکولاریسم، تحمیل اخلاق به دین است.». چیزی که نیکفر هرگز توضیح نمی‌دهد – و اساساً توضیح دادن‌اش باعث نقض این همه مدعیات بلندبالاست – این است که کدام سکولاریسم؟ با کدام تاریخ؟ کدام اخلاق؟ اخلاقی که ابن مسکویه از آن سخن می‌گوید؟ اخلاق نصیر الدین طوسی؟ اخلاق انقلابیون فرانسه؟ اخلاق فیلسوفان مدرن امروزی؟ و کدام دین؟ و کدام مسلمانان؟

تمام این ماجراها را بسیار ساده‌تر می‌شد توضیح داد. می‌شد بدون این همه تکلف گفت که اسلام – مثل هر دین، آیین و مسلک دیگری – تاریخی دارد و این تاریخ انباشته از تفسیرهای مختلف و متفاوت است (درست همچنان‌که «دموکراسی» تفسیرهای مختلف و متفاوتی برداشته است). وضعیت موجود این است که «عده‌ای» از مؤمنان به یک «دین» تفسیری و برداشتی از یک دین دارند. «عده‌ای دیگر» هم می‌توانند تفسیر دیگری از آن داشته باشند – کما این‌که تاریخ گواهی می‌دهد که داشته‌اند – و اکنون این تفسیرها با هم در تعارض قراردارند. به عبارت دیگر، این «انسان»‌ها هستند که رو در روی یکدیگر ایستاده‌اند نه «خدایان»!

جناب نیکفر چندان درگیر مقدمات سخن‌شان شده‌اند که به این جمله‌ی عجیب و شگفت‌آور می‌رسند: « جان آدمی در دید این قدرت‌ها حرمت چندانی ندارد، بویژه اگر جان نامسلمان باشد. مسلمان را هم به سادگی می‌توان منحرف و نامسلمان خواند. اسلام، دینی جهانی است، خدای اسلام اما نتوانسته است خدای همه‌ی جهانیان باشد. این خدا، همواره خدای یک قبیله، یک قوم و یک سلسله بوده است». با کدام شاهد می‌توان به همین شتاب و سرعت درباره‌ی «اسلام» و «خدای اسلام» نظر داد؟ همین «خدای اسلام» که ایشان ظاهراً خیلی خوب با صفات و خلق و خوی‌اش آشنا هستند، قرن‌ها – پیش از این همه بازی سیاسی دو سه قرن اخیر – موضع صریحی نسبت به حرمت جان آدمیان،‌ به ویژه حقوق «اهل ذمه» داشته است. قرار نیست امروز مبانی زندگی مدرن را برای فهم، تحلیل و ارزش‌گذاری تاریخ به گذشته پرتاب کنیم. اما قرار نیستم چشم انصاف را هم فروببندیم و برای اثبات خواسته‌ی قلبی‌مان تاریخ را هم نادیده بگیریم.

خلاصه کنم که از نظر من آن‌چه حضرت نیکفر اسم‌اش را می‌گذارد «خدای اسلام»، در واقع نام دیگری است برای «یک مسلمان» یا «مسلمانانی خاص». و این مغالطه و دگردیسی لفظ و معنا، ناگزیر می‌تواند پیامدهای هولناکی داشته باشد. یکی از پیامدهای این نوع نگاه این است این بازی خشن و خونین با این رویکردها به این آسانی روی پایان به خود نخواهید دید. چرا؟ شاهدش در این جملات آقای نیکفر است: «نظام دینی ای برپا کرده اند که عصاره ی همه ی تبهکاریهاست. فرهنگ اسلامی نتوانسته است خدایی بپروراند که دروغگویی و تزویر و تجاوز را ممنوع کند. در اسلام بی هیچ مشکلی جدی میتوان دروغ گفت، ریاکاری کرد، تجاوز کرد، آدم کشت. خدای اسلام، از یک طرف بسیار مقتدر است، از طرف دیگر به سادگی آلت دست قرار می‌گیرد.». پلکان مغالطه‌ی آقای نیکفر را ملاحظه کنید: ۱. نظام دینی؛ ۲. فرهنگ اسلامی؛ ۳. اسلام؛ ۴. خدای اسلام! شگفتا از این همه شتاب برای رسیدن به آن «خدا» و سست کردن پایه‌های «خدایی» او! مشکل این نوع نگاه این است که «خدا»یی در ذهن،‌ ضمیر، باطن و اندیشه‌ی شمار کثیری «مسلمان» وجود دارد، زنده است،‌ نفس می‌کشد و هر روز دست در کاری دارد از جنسی لطیف و جان‌افروز (بر خلاف خدای وحشی، رام‌نشده و نافرهیخته‌ای که آقای نیکفر – و البته «بعضی مسلمانان خاص»  –می‌سازند). این «خدا» به خاطر اولاً‌ «نظام دینی» (کدام نظام دینی؟ چه کسی مدعی است که این نظام دینی است؟ کدام «خدا» گفته است؟) و ثانیاً به خاطر «فرهنگ اسلامی» (کدام فرهنگ اسلامی؟ در چه زمانی؟ در کدام منطقه‌ی جغرافیایی؟) و ثالثاً به خاطر «اسلام» (کدام اسلام؟ اسلام ایرانی؟ هندی؟ اندونزیایی؟ عربی؟ آفریقایی؟ مصری؟ تونسی؟ لبنانی؟) ناگهان تمام بنیاد هستی‌اش در معرض تزلزل قرار می‌گیرد. خوب با این زبان خشن و ستیزه‌جو، هیچ وقت آن «خدای وحشی» – اگر از ادبیات آقای نیکفر استفاده کنیم – «رام» نخواهد شد. یکی از دلایل‌اش به همین سادگی است: آن خدای وحشی را خود آقای نیکفر ساخته است؛ وجود خارجی ندارد. آن‌چه وجود خارجی دارد، انسان‌هایی هستند که بر مسند خدایی می‌نشینند و فرعون و نمرود می‌شوند. همین و بس.

ارزش دارد که تربیت فلسفی و آموخته‌های معرفتی را به همین سادگی پای مغالطه‌هایی دست‌مالی شده و تکراری هدر دهیم؟ منتظر می‌مانم شاید دوستان اهل فضل بتوانند حاشیه‌ای بر این سخنان (و البته عرایض بنده) بنویسند. در این آشفته‌بازار سیاست و اندیشه، بیش از هر زمانی محتاج دقت نظری هستیم که به خاطر این همه غبار و غوغا، سخت‌گیری‌های عقلانی و معرفتی را قربانی هیجان‌های سیاسی نکنیم.

پ. ن. […]

صفحه ها ... 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19
صفحه‌ی قبل
صفحه‌ی بعد