ملکوت

روزنوشت‌های داريوش محمدپور
یکشنبه ۱۳ دی ۸۳ :: January 2, 2005 

ناکامی تاريخی مسلمين؟

دو سه هفته‌ای است قلم به دست می‌گيرم تا چيزی بنويسم و هر بار خيالی رهزنی می‌کند و قلم از دستانم می‌ستاند. هزار و يک نقش نو هجوم می‌آورد و من به هزار حيلت ديگر، زبان قلم می‌بُرم. اما اين خاموشی‌ها و خودفروخوردن‌ها، نه گرهی از کار می‌گشايد و نه علت‌های درون ما و ديگران را درمان می‌کند. بهترين چاره همان نوشتن است و بس. نوشتنی فارغ از خودسانسوری و اعتنا و التفات بيش از حد به های و هو و هياهوی اين سيل مجازی و طبل تو خالی انفجار داده‌ها. عجالتاً از سخنرانی ديشب دکتر سروش می‌گويم تا بعد.

ديشب در کانون توحيد، عنوان سخنرانی دکتر سروش اين بود: «ناکامی تاريخی مسلمين؟»، با همين علامت سؤال. او خود توضيح داد که عمداً از به کار بردن کلماتی مانند «انحطاط»  يا «عقب‌ماندگی» پرهيز کرده است تا سخن‌اش خالی و فارغ از بار ارزشی باشد و برچسبی نزده باشد. از همين رو کلمه‌ی «ناکامی‌» را انتخاب کرده بود که از نظر او جنبه‌ی منفی کمتری داشت. سروش به کتاب «آيا چه خطا رفت؟» برنارد لوييس اشاره کرد و استقبالی که از اين کتاب شده بود. همين‌جا اشاره می‌کنم که سعيد حنايی کاشانی در فل‌سفه، ترجمه‌ی بخش نتيجه‌ی کتاب لوييس را آورده بود. سال گذشته، نقدی بر کتاب لوييس به عنوان تکليف درسی نوشته بودم و در آن آورده بودم که برداشت‌های لوييس از اسلام بيشتر متأثر از درک ناقص او از کليت جهان اسلام است. لوييس، بيشتر مسلمانان سنی مذهب و بالاخص خلافت عثمانی را در نظر داشته است تا اين‌که نگاهی به تکثر عالم اسلام داشته باشد. باری، درباره‌ی لوييس سخن فراوان است و جای ديگر هم از آن سخن گفته‌ام. شايد در مجال ديگری، چيزی نوشتم.

اگر بخواهم لب سخن سروش را درباره‌ی موضوع خلاصه کنم، بايد به موضع اصلی سروش درباره‌ی این سؤال برگردم. از نظر او، کسانی که تا به حال به اين سؤال پاسخ داده‌اند قاعدتاً از دو منظر می‌توانند به آن نگاه کرده باشند. اين سؤال را می‌توان يا از منظر فلسفی (و فلسفه‌ی متافيزيکی) پاسخ داد و يا می‌توان از ديد علمی-تجربی آن را بررسی کرد. مدعای سروش اين بود که اغلب کسانی که به اين پرسش پاسخ داده‌اند، از منظری فلسفی به آن پرداخته‌اند و متأسفانه‌ اين زمره‌ی فيلسوف مشربان ارباب علوم تجربی را قابل و لايق پرداختن به این سؤال نمی‌دانسته‌اند. از ديد سروش، به اين سؤال بايد از منظری علمی-تجربی پاسخ داد. از کسانی که در يک سوی افراطی اين طيف فيلسوفان قرار داشته‌اند، البته احمد فرديد بود که تمام اين مسايل را در پرتو يک ديدگاهی عرفانی مشوش و ماليخوليايی می‌ديد. داريوش شايگان و سيد حسين نصر از جمله متفکرانی هستند که از منظری فلسفی تلاش کرده‌اند تا به اين سؤال پاسخ دهند.

اما برای من يک سؤال و يک اشاره باقی می‌ماند و آن اين است که من می‌پذيرم اين سخن را و با سروش متفق و هم‌رأی هستم که بايد از منظر علمی و تجربی به اين سؤال پاسخ داد. اما نکته‌ای که می‌ماند اين است که حتی وقتی که داريم از منظر علم تجربی به اين سؤال پاسخ می‌دهيم، باز هم ناگزير از توجه با چهارچوب‌های فلسفی و تئوری‌های فلسفی مدرن هستيم که البته بسيار تفاوت دارند با فلسفه‌ی متافيزیکی که زير نفوذ انديشه‌های ارسطو و افلاطون باشد. به نظر من، برای عملی کردن اين رويکرد در پاسخ به اين سؤال، از سخنان پوپر در منطق اکتشاف علمی می‌توان بهره‌ی بسيار برد و دست بر قضا، پوپر از زمره‌ی کسانی است که شديداً از ارسطو و افلاطون انتقاد کرده است. لذا، به اعتقاد من، حتی با تکيه بر علوم تجربی هم باز متوسل به مبانی و اصولی فلسفی خواهیم شد که البته تفاوت شگرفی با آن فلسفه‌ی کلاسيک و مابعدالطبیعی دارد.

اين امر البته، نکته‌ای بسيار مهم و درخور توجه است که کسانی از قبيل شايگان، طباطبايی، سيد حسين نصر و آخر سر فرديد، عمدتاً يا دانش علوم تجربی را نداشته‌اند و يا اصلاً در تحليل‌های خود از اصول علم تجربی بهره‌ای نگرفته‌اند. نکته‌ی ديگر که من می‌خواهم به اين بحث بيفزايم اين است که شمار زيادی از روشنفکران ما به جای توجه و عنايت کافی به معضل اصلی کشورهای مسلمان و يا جهان سومی که از نظر من توسعه نيافتگی مزمن است، تمام توجه خود را معطوف به نقد تفکر اسلامی کرده‌اند. تفکر اسلامی باید نقد شود و جای خود را دارد. اما وقتی به مفهوم توسعه از ديدی علمی نگاه کنيم، اسلامی و غير اسلامی‌اش کاملاً بی‌معناست. لذا، فرق نمی‌کند که آقای مصباح بخواهد از ديدی فلسفی (يا شايد هم حزب‌اللهی‌وار!) به غرب حمله کند و آن‌ها را مسبب بدبختی ما بداند يا آقای طباطبايی بخواهد رفتار شرقيان را نقد کند و بگويد ما به امتناع تفکر رسيده‌ايم. هيچ يک از اين‌ها اعتنايی به جوانب علمی و تجربی ماجرا ندارند، اگر چه تفاوت ميان آقای مصباح و آقای طباطبايی از زمين تا آسمان است. تا جايی که من ادبيات روشنفکران فعلی را خوانده‌ام، به ندرت مشاهده‌ کرده‌ام که کسی مستقيماً به موضوع توسعه فارغ از ارزش‌گذاری له يا عليه دين پرداخته باشد. انگار گروهی آمده‌اند فقط با دين تسويه حساب کنند و گروهی هم آمده‌اند فقط از دين دفاع کنند. چيزی که خيلی اوقات در اين ميانه فراموش می‌شود، ماجرای سعادت انسان‌هاست. برای بعضی اصلاً مهم نيست انسان‌ها با فرمول آن‌ها سعادت‌مند خواهند شد يا نه. فقط مهم است حرف خود را به کرسی بنشانند.

وقتی از اين زاويه به ماجرا نگاه کنيم، به جايی می‌رسيم که همگان بر سر سفره‌ی واحدی می‌نشينند و هيچ کس را بر ديگری فضيلتی نمی‌ماند. اتفاقاً حکايت سعادت هم چندان آسان‌ياب نيست که کسی ادعا کند مثلاً با اين فهمی که من از اين چيزی که خود من به آن می‌گويم مدرنيته، شما به سعادت می‌رسيد. از آن سو هم به اين سادگی کسی نمی‌تواند ادعا کند که با اين چيزی که من از دين می‌فهمم، حال از نوع طالبانی‌اش باشد يا از نوع معتدل و انسان‌مدارش، شما لزوماً به سعادت می‌رسيد.

سخن به درازا کشيد. دو سه نکته‌ی ديگر از سخنان سروش را نقل می‌کنم و تمام می‌کنم. سروش به درستی گفت که برخی برای حل اين مشکلات، به سرعت سخن از مفاهيم فربه و بزرگی چون تمدن، عقلانيت، مدرنيته و غيره به ميان می‌آورند در حالی که وقتی برای حل مسايل به اين‌ها می‌خواهيم متوسل شويم، نخست بايد اين‌ها را با اجزاء کوچکتری تقسيم کنيم تا برای رسيدن به درکی تاريخی، برای ما قبل هضم باشد. لقمه‌های تمدن، عقلانيت و مدرنيته به اين راحتی از گلوی فهم تاريخی پايين نمی‌روند.

آخرين نکته‌ای که سروش گفت بسيار باعث خرسندی من شد. نکته‌ای که به قول خودش، مشت‌اش را برای ما باز کرد! سروش سال‌ها پيش در کتاب «از تاريخ بياموزيم» سخنانی گفته‌ بود که ديشب می‌گفت آن سخنان را پس می‌گيرد! در آن کتاب سروش ادعا کرده بود که اگر قرار باشد تاريخ يک بار ديگر تکرار شود، اين بار هم کمابيش همانی می‌شود که اکنون هست. اما سروشِ ديشب، می‌گفت که اگر قرار باشد تاريخ تکرار شود، معلوم نيست بار ديگر چه صورت و هيأتی پيدا می‌کند. گذرگاه تاريخ مونوليت و واحد نيست که همه ناچار باشند تنها از يک جاده عبور کنند. اين برای انديشمندی مثل سروش فضيلت بسيار بزرگی است که آشکارا و متواضعانه اذعان می‌کند در فهم چيزی خطا کرده است. کاش همه‌ی اهل دانش از اين رفتار درس بگيرند. حکايت مدعيان دانش که خود جداست:
يکی از عقل می‌لافد، يکی طامات می‌بافد
بيا کاين داوری‌ها را به پيش داور اندازيم


تمام حقوق اين صفحه براي نويسنده محفوظ است