October 18, 2010

« حکايت هم‌‌‌چنان باقی... | صفحه‌ی اصلی | در پندار کمال و خطاکاری آدمی »

قال الأستاذ...

بعضی چيزها، بخشی از واقعيت وجودی آدمی است. از جمله خطا کردن. همين حافظ خودمان می‌گويد که:
سهو و خطای بنده گرش هست اعتبار
معنی عفو و لطف خداوندگار چی‌ست؟
اين یکی البته در نسبت بنده و خداوند است. ربطی به نسبت آدم‌ها با سایر آدم‌ها ندارد. اين یکی بهتر خصلت‌های وجودی آدمی را آشکار می‌کند:
جايی که برق عصیان بر آدم صفی زد
ما را چگونه زیبد دعوی بی‌گناهی

بگذارید تعبیر «گناه» را از بستر دینی‌اش منتقل کنيم به بستری عمومی‌تر و انسانی‌تر که همان «خطا» باشد. در همان فضای دینی هم وقتی می‌گويند: کل بنی آدم خطاؤون و خير الخطايين المستغفرون (یا «التوابون»)، بيشتر از اين‌که به توبه و استغفار به معنای دینی‌اش توجه داشته باشد – که آن هم به جای خود قابل‌اعتناست – به جنبه‌ی وجودشناختی آدمی توجه دارد. آدمی خطا می‌کند. آدمی با خطا کردن آدمی است. این معنی‌اش تشويق خطا کردن نیست؛ معنی‌اش فهميدن نتيجه‌، بهره و منفعتی است که آدمی می‌تواند از خطا کردن ببرد.

با اين مقدمه، می‌خواهم بپردازم به پاره‌ای از حواشی همين ماجرای اخيری که بر سر حافظ با آقای منصوری در گرفته است. در دو یادداشت قبلی (۱ و ۲) که نوشتم سعی کردم چند کار را انجام بدهم: ۱) جایی که لغزش و زلتی رفته بود، به تدارک مافات بپردازم و در عذر تقصیر بکوشم؛ ۲) از مبالغه و اغراق و به کار بردن صفت‌های برترين و تعابیری از این دست پرهیز کنم چون فکر می‌کنم لغزش‌گاه آدمی درست همان‌جايی است که ناگهان صفت‌های برترين در کلام‌اش ظاهر می‌شوند و پياپی خودنمایی می‌کنند؛ ۳) اصل سخن‌ام  را بدون پیرايه‌ها و حواشی قبلی بيان کنم و ادعای اصلی‌ام را آشکارتر بگویم.

در این گفت‌وگو، قرار نبود کسی از میدان به در برود. اما یک اتفاق خيلی مهم دست کم برای من افتاد و بيشتر متوجه نکته‌ای شدم که این سال‌ها چندان به آن توجه نکرده بودم: هنوز فضای «استاد چنين گفت» در فرهنگ ما غلبه دارد. اتفاقاً من فکر می‌کنم اگر قرار باشد از توسعه‌نیافتگی حرف بزنیم، خوب است به جای گریبان گرفتن از حافظ يا تهمت نهادن بر استوانه‌های فرهنگ خودمان (مراد البته اين نیست که آقای منصوری چنين کرده است؛ مراد هر کسی است که گناه توسعه‌نيافتگی ما را به پای حافظ بنويسد)، فکر کنیم که چرا «استاد چنين گفت» هم‌چنان برای ما امری است مهم و تعيين‌کننده. چیزی که برای من جالب است این است که در همين مغرب‌زمين، استادی که بيش از سی‌چهل سال سابقه‌ی تدريس دارد و کتاب‌های بی‌شماری منتشر کرده و استادی صاحب‌نام و سخن‌ور است، نه استاد خطاب می‌شود و نه اين تعظيم و تکریم‌های شگفت‌آور چنان به جانب‌اش روانه می‌شود که ديگرش نتوان بر او خرده گرفت: او را به سادگی به نام کوچک می‌نامند و دانشجويان‌اش در کلاس درس و در برابر ديگران می‌توانند سخن‌اش را به چالش بگیرند و با او در پيچند. اين‌جا آن‌چه سخن اول را می‌گويد اين نیست که «استاد» چه گفت؛ بلکه بحث اين است که استاد «چه گفت»!

يکی از علل توسعه‌نيافتگی ما همين «قال الأستاذ»هاست. همان که آقای منصوری به درستی (در اين يادداشت) به آن اشاره کرده است و از پوپر (البته در موضعی نا به جا و به شيوه‌ای مغالطی) نقل‌قول کرده است، اشاره به همین معنا دارد: چون افلاطون سخنی را گفته است، معنای‌اش اين نيست که امروز پوپر نمی‌تواند با او مخالفت کند (می‌شود البته درباره‌ی حافظ هم حرف زد و البته به محض اين‌که فضا کمی مساعدتر شود و «تهمت تکفیر» (!) از میان برخیزد، می‌شود به آن هم پرداخت).

خطا کردن بخشی از وجود آدمی است و شهامت اذعان به خطا از خصلت‌هايی است که آدمی را آدم‌تر می‌کند و البته انديشه و عمل‌اش را آراسته‌تر و پیراسته‌تر خواهد کرد.

پ. ن. بیتی که از حافظ نقل کردم در حافظ به سعی سايه این‌طور آمده است:
سهو و خطای بنده گرش نيست اعتبار
معنی لطف و رحمت آمرزگار چيست

من بیت بالا را از حافظه نوشتم ولی به نظر من هر دو روایت درست است. در روایت سایه، برای سهو و خطا هم می‌توان اعتبار قايل شد و اعتبارش به اين است که لطف و رحمت آمرزگار را جذب می‌کند. هر چه هست، تفاوتی در اصل معنا ایجاد نمی‌کنند. ممنون از دوست عزیزی که روایت ديگر را در نظرها متذکر شد.

(697 کلمه)

مطالب مرتبط

بر عکس نهند نام زنگی کافور!

طرح بحث: سياه‌مشق متافيزيکی

غلام آن کلماتم که آتش انگيزد...

عشقِ فرزانگان

زهر بر پوست و زهر در جان

در پندار کمال و خطاکاری آدمی

حکايت هم‌‌‌چنان باقی...

نظرها (6)

به نکته ی بسیار مهمی اشاره کردید، دوست عزیز.
اما شاید بشود گفت که ریشه ی این «استادبازی» ها بیشتر از استاد و نیاز او به خوانده شدن با القابی این چنین برمیگردد. استادی را (در همین دنیای ادبیات) میشناسم که با سنجه های درست استادی فاصله ی بسیار دارد، اما اگر او را کمی کوتاهتر از استاد معظم یا استاد محترم بخوانید، دیگر به شما محل نمیگذارد. به نظر من عقده ی خودکم بینی و فرهنگ اندیشه های طبقاتی در جامعه ی ما در همه ی لایه ها نقش موثری برای بازی با واژه ها و القاب دارد.

اما گويا نظر جناب عالي با محتواي بيت سازگاري ندارد. شاعر مي‌گويد سهو و خطاي بندگان نيز در جهان اعتبار و اهميّتي دارد و آن اين است كه رحمت آمرزگار (دقت كنيد نه«پروردگار») را آشكار يا متجلّي مي‌كند. اين سخن حافظ مبتني بر قول معروف و شايع در ادبيات عرفاني است كه «لولا العصاة لَضاعت[/لَضاع] رحمة اللّه.» يعني گناهان نيز اعتباري دارند و گر اعتباري نداشتند، رحمت آمرزگار (و به تعبيري صفت غفّار بودن وي) چه‌گونه آشكار مي‌شد؟ و معني آن چه بود؟
---------------------------------

بله. درست است. من در پی‌نوشت اين را اضافه کرده‌ام ولی در اين دو روايت «اعتبار» به دو معنای مختلف آمده است اما هم‌چنان اصل معنا به نظر من یکی است.

د. م.

معنيّ عفو و رحمت آمرزگار چيست؟

ببخشيد ولي در مصرع دوم نيز سهو و خطايي ديگر: معنيّ لطف و رحمت آمرزگار چيست؟

-----------------
بله. بنده همين را عرض کردم. در نسخه‌های مختلف، روايت‌های مختلفی ضبط شده است.

د. م.

در مصرع نخست، سهو و خطايي روي داده است. صورت صحيح چنين است:
سهو و خطاي بنده گرش «نيست» اعتبار...
----------------------------

هر دو روايت در نسخ آمده است. به اعتقاد بنده همين «هست» درست است به اين معنا که اگر سهو و خطای مرا جدی می‌گیرد و بر آن مبنا مرا داوری می‌کند، معنی عفو و لطف او دیگر چی‌ست؟

د. م.

... متوجه نکته‌ای شدم که این سال‌ها چندان به آن توجه نکرده بودم: هنوز فضای «استاد چنين گفت» در فرهنگ ما غلبه دارد.

خب٬ ماهی رو هروقت از آب بگیرید تازه س!ا
:دی
--------------------------

بله. من هم فکر می‌کنم ماهی را هر وقت از آب «بگيرند» و «بگيريد» تازه است :)

نظر بدهيد

(نظر شما پس از تأييد منتشر خواهد شد. نيازی به دوباره فرستادن نظر نيست.)

Free counter and web stats