November 17, 2003

« ... | صفحه‌ی اصلی | از تأثيرات کواکب؟ »

اندر مناقب جان کين

سابقه نداشته است که روزی را در کلاس جان کين سپری کنم و از وسعت و عمقِ دانشِ او در زمينه‌ای که تدريس می‌کند به شوق و وجد نيايم. آنچه که همواره در شخصيت و رفتارِ او برايم جذاب بوده است، اين است که جان به هيچ رو انسانی يکسونگر و مطلق‌انديش نيست. تأنی و درنگِ او در رأی دادن و بی‌پروايی او در نقادی مقولاتی که برای غربيان و ما شرقيان شايد پذيرفته شده و مسلم هستند همواره برايم دلپذير و مايه‌ی خرسندی است. (همين اکنون که اينها را می‌نوشتم، جان کين به سراغم آمد! قول داده بود که مقاله‌ای از فرويد را برايم کپی کند. ساختمان را به دنبالم گشته بود تا مرا بيابد!!). می‌خواهيد ببينيدش؟ اينجاست:

از تقديس کردنِ آدميان روی‌گردانم. با اين وجود، شايد کاری که اکنون می‌کنم چنين رايحه‌ای از آن برخيزد. اما به دلايلی که خواهم گفت، رويکردِ من به جان کين چنين نيست.

بگذاريد پيش از اينکه به مسايل تئوريک بپردازم، کمی بشری‌تر از او حرف بزنم. عکسش از خودش جوان‌تر به چشم می‌آيد. بايد نزديک پنجاه و پنج سال سن داشته باشد. موهای آشفته و پريشانش را می‌بينيد؟ کفش‌هايش را ولی نمی‌بينيد! هميشه يک جفت کفش مشکی چرمی و نوک تيز به پا دارد که جلوه‌ی جوانان به او می‌دهد. اين آدم را من هيچ وقت اخمو و ملال­آور نديدم. طبعِ طربناکی دارد اين مرد. دغدغه‌ی پيگير او جامعه‌ی مدنی و دموکراسی است. بر خلافِ بسياری از غربيان و شرقيان، آنگاه که به جوامعِ شرق می‌رسد همواره اذعان دارد که در اين زمينه کار زيادی نشده است و مخصوصاً غربيان در تحليل و تلقیِ خود از فرهنگ و سياست نقش مهمِ جهان اسلام و انديشه‌ی مسلمين را ناديده انگاشته‌اند. مرادم اسلام سنتی و کلاسيک نيست. سخنِ او حتی اسلامِ بحران‌زده‌ی امروز را در بر‌می‌گيرد.

امروز در ضمن بحثی که درباره‌ی هابز، نوربرت الياس و فرويد داشتيم، موضوعی مطرح شد که به نقش اديان در گسترش خشونت می‌پرداخت. سئوالی را مطرح کردم با اين مضمون که اديان وقتی که به قدرت نزديک می‌شوند و بر مسندِ شهرياری تکيه می‌زنند، به طور طبيعی متوسل به خشونت می‌شوند و خونريزی فرعی بر ماهيتِ آنان می‌شود. من در به کار بردن تعبير «طبيعی» قصدی نداشتم و شايد اين تعبير تنها لغزش زبانی بود، اما به محض اينکه اين کلمه را به کار بردم، ناگهان جان به ميان سخنم پريد و عذرخواهی‌کنان گفت که به چه حقی اين صفت طبيعی را بر اديان، بر آدميان وضع می‌کنی؟ جان کين جداً منتقد تئوری‌های هابز در لوايتان است. او باور ندارد که غضب و شهوت و حرص و قدرت‌طلبی ذاتاً در نهادِ آدميان است. اين رفتار طبيعی آدميان و ايضاً اديان نيست که قدرت‌طلب باشند و منفعت‌جو. هشدار جدیِ او اين بود که اين تلقی را بايد به کناری نهاد. ما خيلی اوقات اين را مفروض می­گيريم که آدمی به طور طبيعی منفعت‌جوست و به شرايطی که اين وضعيت را پديد می‌آورند توجهی نداريم. او هشدار مشابهی را در مورد اديان می‌دهد. اديان چه اسلام باشند، چه مسيحيت، چه يهوديت، در ذاتِ خود خونريز نيستند و نمی‌توانند چنين باشند. اين آدميان و عاملان به آنها هستند که در شرايط ويژه‌ای دين را مفرّ و گريزگاه کژمداری و درشتخويی خود می‌سازند و اتفاقاً با گوهرِ ديانت بيگانه‌اند که چنين می‌کنند.

نمی‌خواهم بحث را خيلی ساده‌انگارانه مختومه کنم. جوانب تئورتيک اين مدعا بسيارند. يقين دارم که شايد هم اکنون برخی از دوستان مرا متهم کنند که سخنان جان کين را دارم قلب می‌کنم. اما، مجالی داشته باشم، خلاصه‌ای از يکی از مقالاتِ آتی خود را با استناد به سخنانِ جان کين و منابع و اشاراتِ موجود در مدعيات هابز، مورگنتاو، نوربرت الياس، هانا آرنت، زيگموند فرويد و جيمز گيليگان (از به کار بردن اسامی دهن پرکن پيشاپيش عذر می‌خواهم!!) خواهم آورد.

خيلی خلاصه بگويم که نوع داوری‌هايی که درباره‌ی اديان، مخصوصاً اسلام می‌بينم، که در مطالبِ پيشين و مخصوصاً يادداشتی که برای حسين درخشان در مورد حقوق بشر نگاشته بودم آورده‌ام، بيش از آنکه متکی بر تحليلی علمی و نقدی آکادميک باشد، مبتنی بر نگرشی احساسی و عاطفی به کلِ مقوله‌ی اديان است. کاتب کتابچه در ذيلِ نوشته‌ای که برای درخشان نوشته بودم، حتی مرا متهم ساخته بود به اينکه حقِ اظهار نظر را از او سلب می‌کنم و در همان جا يا جای ديگر مظنون يا متهم به قلب و تحريف سخنان جان کين بودم. باری من هنوز بر همان موضعِ پيشينم و اتفاقاً يافته‌های روزانه‌ی من بر همان مدعيات صحه می‌گذارند و مرا به بسط دادنِ همان نظر ترغيب می‌کنند.

و اما بعد. مطلبِ ديگر که می‌خواستم در ذيل همين نکته بياوريم، موضوعی بود که در خلال بحث در مورد انديشه‌ی رئاليسم در تئوری سياسی پيش آمد. (مزيد توضيح بگويم که بنا به همان سخنانِ پيشين، جان کين از همين تعبير رئاليسم هم دلِ خوشی ندارد. به عقيده‌ی او اين قلب کردن جامعه است که مدعی شويم واقعيت وجودیِ آدمی اين است! نگاه کنيد به مدعای نوربرت الياس و فرويد در باب اينکه آدمی دارای طبيعت و فطرتِ خداداده و ثابتی نيست که واجدِ اين رذايل و پليدی‌ها باشد.) باری، به آرای عارفان و صوفيان مسلمان می‌انديشيدم و قرابتی که سخنانِ آنها در عرصه‌ی سياست و قدرت به مغزِ تئوری‌های ماکياولی، مورگنتاو و هابز دارد. به همين تعبير مولوی نگاه کنيد:
اژدها را دار در برفِ فراق / هين مکش او را به خورشيد عراق
نفس اژدرهاست، او کی مرده است؟ / از غمِ بی‌آلتی افسرده است
نفس فرعونی است هان سيرش مکن / تا نيارد ياد از آن کفر کهن
در نگاه مولوی و سلفِ او غزالی، قدرت فساد آور است و آدمی قوياً مستعد درافتادن به گردابِ شهوتِ قدرت و خشونت و خونريزی. پس به اعتقاد اينها عموم مردم، به جز خواص و نوادری که توانايی مهار کردنِ نفسِ خود را دارند، بايد از نزديک شدن به حوزه‌ی قدرت و سياست پرهيز کنند. اين سخن، خلاصه‌ی مدعای هابز از نگاهی ديگر است. هابز هم همين سخن را درباره‌ی نفس آدمی دارد، درست بر خلاف فرويد که برای آدمی شخصيت و نفسی ثابت و شکل گرفته قايل نيست. بايد البته يادآور شد که فرويد در تئوری سياسی آراءش بسيار سست است و محل تکيه ندارد. اما در روانکاوی نفسِ آدمی، با تکيه بر اين مدعيات، بر خلاف نوبرت الياس، کسی است که به آدميان بسيار بدبين است.

خلاصه می‌کنم که با مقدماتِ فوق، درآمدن عارفان و صوفيان به عرصه‌ی سياست، نظرياتی را می‌پروراند که منجر به شکل گرفتن و متبلور شدن يک تئوری رئاليستی از سنخِ انديشه‌های هابز در لوايتان [Leviathan] می‌شود. در نکاتی که شتابزده امروز نوشتم، جای تأمل بيشتری هست و تلاش خواهم کردم مراجعِ سخنانم را يا در وب و يا در آثار چاپ شده، در همين جا به دست دهم، تا جای گله و شکايتی برای دوستان نماند. صد البته مشتاق شنيدن نظراتِ حتی خصمانه، غضبناک و عتاب‌آلود دوستان هستم! سخنِ دشمنان را هم که ديری است شنيده‌ايم و می‌شنويم.

(1115 کلمه)

مطالب مرتبط

زمستان در مادريد

خود نابود کردگی فنی!

اخبار معوقه!

وضعيت قرمز تا اطلاع ثانوی

موکب همايونی!

اسباب‌کشی پر ماجرا

روزنامه‌نگارانی با سواد!

نظرها (8)

age beduni be yade iran ba in doayi ke gozashti ru safhat cheghad gerye kardam..kheili bahaleeeeeeeee kheili ghashange...kheiliiiiii

قبله عالم مستحضرند ما در خفيه‌گاه به گذران زندگی و امور و دعا به جان آن خاقان اعظم مشغوليم. سپاس خدای عز و جل را که چند روزی است از شر حاسدان و نمامان آسوده‌ايم و در ساحل امن و نعمت، شراب عيش می‌خوريم. ما اصلاً نمی‌دانيم اين روزها در آن بارگاه همايونی چه خبر است. می‌دانيم البته که طبيعت آدميان تغييری نمی‌کند. آن که جاهل است جاهل می‌ماند، آن که لجوج است، لجوج می‌ماند، آن که نمام است، نمام می‌ماند الی يوم القيامه. از بس اين چند روز صدر اعظم به جبر، اطعمه و اشربه فرنگی در حلق ما کرده‌اند، داريم چاق می‌شويم. طرفه آن است که بريانی را تناول می‌فرماييم، به کوری چشم حاسدان، از فواکهه بهشتی هم می‌خوريم و تازه يک حس تولرانسی در ما بيدار می‌شود با تمايلات عميقاً عرفانی. خلسه‌های مدام می‌رويم و به سختی برمی‌گرديم. حکماً اين است مقام ما در اين خفيه‌گاه. قبله عالم، ظهير المله و الملکوت را در جريان احوالات بگذارند و گرنه ما نگرانيم که خدای نکرده سلطان بانو يا ولی‌عهد کوتاهی کرده‌اند. خدا نياورد آن روز را. ما از خشم شما خوف داريم.
ظهيرالمله و الملکوت خوش‌باش

خیال نکنید من آمده ام تا صلح به زمین بیاورم
من آمده ام تا شمشیر بیاورم
من آمده ام تا پسر را از پدر جدا کنم
دختر را از مادر
و عروس را از مادر شوهر

به طوری که دشمنان شخص اهل خانه ی خود او خواهند بود.

انجیل متا باب 10؛ آیه 34-37

داريوش عزيز

آنچه گفتي در باب خشونت و دين به نظرم نميتواند راهگشاي ادامه بحث باشد. بهتر بود مشخصا ميگفتي در مورد كدام دين صحبت ميكني(هر چند ميدانم كه مجال آن چنين عرصه اي نيست ) . اينكه آيا اديان (منظور اديان داراي كتاب) ميتوانند بالقوه يا ذاتا خاستگاه خشونت باشند ياخير ؟ بصورت كلي سئوال صحيحي نيست.
اما به عنوان نمونه در مورد بازكاوي ماهوي مسيحيت شما هرگز اثري از خشونت و يا ايجاد وحشت در ميان افراد به منظور اعمال دستورات نميبينيد حتي براي دعوت به فرامين الهي. چه برسد به مسائل اجتماعي و سياسي.
مسيح ميگويد اگر كسي گوش سمت چپ شما را به ضرب سيلي نواخت، گوش سمت راستت را جلو بياور. (ضمنا من مسلمان هستم).
مسيحيت دين يكپارچه مهرباني ، گذشت و كوتاه آمدن و سر به پايين انداختن و آرامش و محبت كردن است بطوريكه گاهي چنان پوك و بي مزه جلوه ميكند كه موجب شد نيچه با پتك ويرانگر فلسفه خود آنگونه به جنگ با آن برخيزد و چنان ضربات مهلك بر پايه هاي اخلاقي و اصول آن بزند كه از اساس ويرانش نمايد تا بر خرابه اش سرود ريشخند و تمسخر بسرايد. او در كتاب "غروب بتها " در جايي چنين ميگويد:
"هيچ چيز با ما بيگانه تر از آن آرزوي ديرينه «آرامش روح»، آن آرزوي مسيحي ، نيست. در ما ذره اي هوس تبديل شدن به گاو نشخوارگر اخلاق مسيحي يا جستجوي آن خوشبختي فربه و وجدان آرام نيست . دست برداشتن از جنگ يعني دست برداشتن از زندگي بزرگ...«آرامش روح » چه بسا يك بدفهمي ست و بس."
بنابر اين ميبينيم كه اصلا خشونت يا جنگ يا اعمال زور در مسيحت تعريف نشده هستند.
باز هم تاكييد ميكنم آنچه كه گفتم فقط در مورد بررسي صرفا ماهوي دين مسيح بود و نه در باب سير تاريخي و اجتماعي آن . وگرنه خشونت كليسا و فجايع برجاي مانده ازكشيشان مسيحي در دوران حكومت كليسا ( كه ميشل فوكو در كتاب ديسيپلين و مجازات به زيباترين وجه ممكن به آن پرداخته است) بر كسي پوشيده نيست.
در مورد اسلام داستان به كلي فرق ميكند و بدليل طولاني شدن مطلب، آنرا ميگذارم براي شايد فرستي ديگر.

بدرود

در شرح آن مدعيات تنها اشاره‌ای که داشتم اين بود که سخن گفتن از يک طبيعت و گوهر سرشته شده و واحد برای آدمی و طبيعت، محل اشکال است. اين در برخی از ديدگاه‌ها مستند اين ادعا است که از دين به طور طبيعی خشونت بروز می‌کند. ديگر اينکه جان کين خود موضعی له يا عليه دين نمی‌گيرد اما دانشِ دينی، کلام و فلسفیِ او در حدی هست که بتوان به سخنان او اعتماد کرد و آنها را برخاسته از بی‌خبری يا تنگ‌نظری ندانست.

در يادداشتی ديگر، تلاش می‌کنم بيشتر به اين موضوع بپردازم و مخصوصاً اين دعوی را که از دين خشونت و سياهی و تباهی بروز می‌کند، به نقد بنشينم.

تا بعد.

عزيز جان، بنظرم فقط همان بحث خشونت و سياست و يا خشونت و دين به اندازه کافی مهم و جذاب هست. اگر سخنت روی همان متمرکز می شد بهتر بود. آنچه من می بينم ادعاهايی است که دليل همراهش نيست. ضمنا نفهميدم که نقطه عزيمت حضرت کين در نوع نگاهی که به دين دارد کجاست و از چه منظری وارد موضوع می شود. خودش هم مذهبی است يا نه؟

بد نيست سري به اينجا بزنيد به مناسبت امشب:
/http://www.studiomiksa.com/sufi

آه از اين سوگلی های قبله ی عالم!

Free counter and web stats