۲

فرهنگ جهان‌شهری و نسبت مسلمانان با آن

کمابیش دو قرن است که مقوله‌هایی به عنوان «اسلام» و «غرب» (عمدتاً در قالب رویارویی و تقابل) فضای گفتمان روشنفکران مسلمان و همچنین ایرانی را شکل داده است. هنوز هم تعبیر «اسلام و غرب» (در بستر تقابل) برای خیلی‌ها معنی‌دار است و انتقال این فضا به فضای «اسلام در غرب» به آسانی رخ نمی‌دهد. بدیهی است که برای رسیدن به تلقی «مسلمانان» در ٰ«غرب» و به تعبیر دقیق‌تر «مسلمانان در جهان» هنوز راه داریم و فضای ذهنی جمع کثیری از مسلمانان و به ویژه روشنفکران ایرانی هنوز در همان گفتمان اول سیر می‌کند (یعنی «اسلام و غرب»).

این فضای گفتمانی البته بستری سیاسی و اجتماعی دارد. مهم‌ترین بستر شکل‌گیری این فضای، استعمارگری اروپاییان بوده است که هنوز هم زخم‌های آن دوران بر پیکره و روان کشورهای به اصطلاح «خاورمیانه» وجود دارد. این واقعیت را هم‌چنان می‌توان در نواحی مرزی عراق با ایران و ترکیه؛ ایران با بلوچستان پاکستان؛ تاجیک‌های افغانستان، تاجیکستان و چین و درگیری‌های کشمیر میان هند و پاکستان دید (و البته مسأله‌ی فلسطین و اسراییل هم نمونه‌ای دیگر از آن است) که مهم‌ترین وجه معضل سیاسی‌اش میراث دوره‌ی استعمار و در واقع زخم التیام‌نیافته‌ای است که با فروپاشی استعمار هم‌چنان ناسور باقی مانده است. وقایع سیاسی نیم‌قرن اخیر هم نه تنها کمکی به حل مشکل نکرده است بلکه قضایا را بغرنج‌تر از قبل کرده است.

با از میان رفتن یا در واقع بلاموضوع شدن استعمارگری، چهارچوب تازه‌ای به آن گفتمان مشکل‌ساز رنگ و بوی تازه‌ای داد: جهان‌گشایی یا نظام امپراتوری آمریکایی. جهان‌گشایی آمریکایی و مدل توسعه‌ی دموکراتیک (یا در واقع صدور دموکراسی) تا همین دو دهه‌ی پیش هم‌زمان با حیات بلوک بزرگ کمونیستی در اتحاد شوروی بود که با فروپاشی آن، میدان بلامنازع جولان سیاسی و ایدئولوژیک در اختیار آمریکا قرار گرفت.

این مقدمات، تا حدودی می‌تواند فضای کلی بحث ما و درآمد ورود ما به بحث فرهنگ جهان‌شهری باشد. وقتی از «اسلام» به مثابه‌ی دین سخن می‌گوییم، باید به این نکته توجه داشت که موضع اسلام، اساساً از همان ابتدا جهان‌شهری بود و محدود و منحصر به مرزهای جغرافیایی خاص نبود. اما به ویژه در دو قرن اخیر، اسلام با این خصلت جهان‌شهری که ماده و مضمون کافی را برای متکثر شدن داشت (و هم‌‌اکنون نیز در عمل متکثر است؛ ولی لزوماً کثرت‌گرا نیست)، جهشی پیدا کرد و تبدیل به یک ایدئولوژی استعمارستیز و بعداً آمریکاستیز شد. اما هم‌زمان که «اسلام» دستخوش این جهش می‌شد و از خصلت جهان‌شهری خود به موجودی ایدئولوژیک با یک هدف واحد سیاسی تبدیل می‌شود،‌ مسلمان‌ها در نقاط مختلف جهان پراکنده شدند و آن خصلت جهان‌شهری در عمل نشر و گسترش یافت و فرهنگی جهان‌شهری میان آن‌ها پاگرفت که ویژگی‌هایی کاملاً‌ این‌جهانی و زمینی داشت و هم‌چنان می‌توانست و می‌تواند زندگی بشری و خاکی‌شان را با عقاید دینی‌شان جمع کند. این‌جا تذکر این نکته واجب است که وقتی می‌گوییم «اسلام» به همان مقوله‌ای اشاره می‌‌کنیم که امروز خوراک رسانه‌هاست (رسانه‌های مسلمان یا غیرمسلمان؛ دینی یا ضد-دین) و از «اسلام‌ها» سخن نمی‌گوییم و طبعاً این‌جا «مسلمان‌ها» نقشی چندان پررنگ ندارند. در آن قالب ذهنی کهنه، «هر مسلمان» در خدمت همان یک «اسلام» باید باشد که خصلت‌هایی تعریف‌شده در بستر موضع‌گیری‌های ایدئولوژیک فوق‌الذکر دارد. در رویکرد تازه به دین و دنیا، این مرزهای هویتی روز به روز بیشتر از میان برداشته می‌شوند.

برای این‌که یک قدم دیگر در روشن‌تر کردن مرزهای مفهومی تعبیر «جهان‌شهری» جلوتر برویم، خوب است یکی دو بند از کتاب «الاهیات رهایی‌بخش اسلامی» حمید دباشی را این‌جا بیاورم (این کتاب دباشی به تفصیل به این ایده می‌پردازد و البته چندان در زبان فارسی – تا جایی که من می‌دانم – این کتاب شناخته شده نیست). بدیهی است که بخش‌هایی که نقل می‌کنم هر چند بسیار به فکر من نزدیک است ولی لزوماً صد در صد مورد توافق من نیست اما به هر حال فضای بحث ما را بسیار روشن می‌کند و روایت دباشی را از ماجرا می‌پسندم. دباشی در توضیح آن‌چه که در بالا به آن اشاره کردم می‌نویسد:

«اگر بخواهیم به طور مشخص تعابیری سیاسی به کار ببریم، رویکردهای سوسیالیستی، ملی‌گرایانه یا اسلام‌گرایانه نشانه‌هایی ایدئولوژیک و فاصله‌دار از هم بودند از درهم‌آمیزشی بسیار جهان‌شهری‌تر که مسلمانان در قبال آن‌ها حتی گاهی از موضع مسلمانی وارد نمی‌شدند و تنها به مثابه‌ی انسان‌ در جهان‌بینی اخلاقی و ارزشی آن مشارکت می‌کردند و آن‌ها نقشی اساسی در وجود این جهان‌بینی داشتند ولی خود هیچ تسلط محض یا انحصاری بر آن نداشتند.

هر گونه ادعایی نسبت به در اختیار داشتن اصالت محض و مطلق – چه اسلام‌گرا، ملی‌گرا یا سوسیالیستی – ناگزیر به سوی تحریف می‌رفت و به این ترتیب موضع این‌جهانی‌تر این فرهنگ جهان‌شهریِ مقاومت در برابر استعمارگری را سرکوب می‌کرد. از آن‌جایی که ایدئولوژی‌های اسلامی در بستر گفت‌وگویی رقابتی علیه استعمارگری پدید آمدند و به این ترتیب ناگزیر با دو ایدئولوژی مخالف دیگری که بیش از همه به این آفت واکنش نشان می‌دادند – یعنی ملی‌گرایی و سوسیالیسم – نیز داد و ستد و تعامل داشت، اسلام نیز تبدیل به یک فراروایت از رستگاری مطلق‌گرا شد که گرایشی بود که چندان با موضع مابعدالطبیعی پیشامدرن آن بیگانه نبود.

درهم‌آمیختن گرایش‌های درونی و مطلق‌گرای خود اسلام و معارضه‌های ستیزه‌گرانه‌ی آن با استعمارگری و هم‌چنین ملی‌گرایی و سوسیالیسم ضد-استعمار، ناگزیر اسلام را به سوی موضعی فقاهتی و فقه‌محور سوق داد تا مواضع خردگرایانه و عقل‌محور فلسفه‌ها یا انسان‌گرایانه‌‌ی صورت‌های مختلف تصوف‌اش – و به این ترتیب فقیهان، سنی یا شیعه، تبدیل به سخنگویان اصلی و نمادین اسلام سیاسی شدند. فقهی‌ شدن انحصاری و ستیزه‌گرانه‌ی اسلام به طور کل به این معنا بود که اسلام‌گرایی سیاسی نیز به طریق اولی فقهی شد و لذا نه تنها رویکرد جهان‌شهری خود اسلام را بلکه در واقع جهان‌شهری‌گری تازه‌ی مسلمانان را در جهان‌بینی تازه‌شان فرسوده و مستهلک کرد. این گرایش‌ها به یقین‌هایی مطلق البته محدود و منحصر به اسلام نبودند. به همان اندازه که اسلام به شکل دیگری از بومی‌گری فروکاسته می‌شد، ملی‌گرایی نیز تبدیل به نوعی وطن‌پرستی تنگ‌نظرانه و تعصب‌آلود و سوسیالیسم نیز به استالینیسم تقلیل پیدا می‌کرد.» (دباشی؛ ۹۷-۹۸)

این‌جا چند نکته را باید برجسته کرد: ۱) فقهی شدن اسلام در نتیجه‌ی معارضه با استعمار (و هم‌زمان با ملی‌گرایی و سوسیالیسم) و به حاشیه رانده شدن فرهنگ جهان‌شهری (که مقوم اصلی آن کثرت‌گرایی است)؛ ۲) ادعای دسترسی داشتن به حقیقت و دم از یقین زدن و نشان دادن راه رستگاری به بشریت (ایدئولوژی‌های غیردینی هم همین کار را کرده‌اند)؛ ۳) سهم مشترک ایدئولوژی‌های ملی‌گرا، اسلام‌گرا و سوسیالیست در نبرد با استعمار و امروزه امپراتوری آمریکا در دامن زدن به این مطلق‌نگری و به حاشیه راندن نگاهی کثرت‌گراتر و اهل مدارا.

این هم مقدمه‌ی دوم بحث من. با این دو درآمد، وقتی از جهان‌شهر (cosmopolis) حرف می‌زنیم، باید به سه مقوله توجه داشت: ۱) الگوهای اجتماعی جهان‌شهری؛ ۲) فرهنگ جهان‌شهری؛ و ۳) اخلاقِ‌ جهان‌شهری. مؤلفه‌ی تازه‌ای که به معادله‌های ما افزوده شده است، چنان‌که پیش‌تر هم اشاره کردم، جهانی‌شدن است که پیش از این با این شدت و سرعت چهره‌ی جهان ما را تغییر نداده بود. اما این امکان تازه به همان اندازه که می‌تواند برای ما مفید باشد، تهدید هم هست؛ چنان‌که ایدئولوژی‌های افراطی اسلام‌گرا یا سکولار هم درست از همین ابزار برای نابود کردن فضایی جهان‌شهری استفاده می‌کنند (دقت کنید که خیلی جاها «جهان‌شهری» را بسیار نزدیک به مفهوم «کثرت‌گرایی» به کار می‌برم هر چند این‌ها از هم متمایزند).

جمعیت‌های جهان‌شهری دنیای ما در سال‌های اخیر به شدت رو به تزاید بوده است. جهان در عمل بسیار متکثر و متنوع شده است اما روحیه‌ی کثرت‌گرایی، هنوز روحیه‌ی غالب جهان نیست. الگوهای اجتماعی «جهان‌شهری» هنوز با یک «اخلاقِ‌ جهان‌شهری» همراه نشده‌اند. مردم این روزها چندان با هم در می‌آمیزند و چنان با هم نشست و برخاست می‌کنند و داد و ستدِ آن‌ها در حدی است که پیش از این در خیال هم نمی‌گنجید. موج مهاجرت‌های فزاینده‌ای که در جهان اتفاق می‌افتد آهنگ، رنگ و حتی ذائقه‌ی جامعه‌های میزبان را عوض می‌کند. هم‌اکنون چیزی حدود ۱۵۰ میلیون مهاجر قانونی خارج از کشور محل ولادت‌شان زندگی می‌کنند و در کنار این‌ها میلیون‌ها مهاجر غیرقانونی شمارش نشده هم هستند. این سیر ادامه خواهد داشت. جهانی‌شدن پیوند استوار و محکم میان جامعه و جغرافیا را سست‌تر کرده و عملاً آن را از میان برده است.

از آن سه مقوله‌ای که در بالا به آن اشاره کردم، مورد اول عملاً رخ داده است و امروز ما در متن و بطن‌اش زندگی می‌کنیم. دومی در حال شکل‌گیری است و سومی هنوز خصلتی نامتعین و تعریف‌ناشده دارد. البته من خیلی اوقات تمایل دارم مورد دوم و سوم را عملاً یکی تلقی کنم ولی فکر می‌کنم میان این‌ها تمایزهایی ظریف هست. عجالتاً برای این‌که بحث بازتر شود من این‌ها را از هم جدا می‌کنم تا بشود به گفت‌وگو ادامه داد.

این قسمت دوم سلسله‌یادداشت‌های مربوط به اخلاق جهان‌شهری است. هم‌چنان که بقیه‌ی این یادداشت‌ها را می‌نویسم، خیلی خوب می‌شود اگر دوستانی که به بحث علاقه دارند نیز مشارکتی در بحث بکنند تا قسمت‌های بعدی را بتوان در فضایی تعاملی‌تر بسط دهم.
  1. محمود گفت:

    با سلام و سپاس از گشودن باب این بحث مفید
    بر اساس بحث شما تا به این جا، اگر دو مولفه (ذهنی) فرهنگ جهانشهری را به ترتیب کثرت گرایی و رواداری بدانیم، سوال این است که شرایط عینیِ پدیدآورنده یا مدد رسانندۀ این دو مولفه در جوامع اسلامی چیست؟
    به تعبیر دیگر، اگر بپذیریم که بدون وقوع تغییراتی بنیادین در حیات سیاسی و اجتماعی و اقتصادی جوامع مسلمان، زمینه ای برای ظهور جوانه های چنین فرهنگی پدید نخواهد آمد، آن گاه باید پرسید که حصول کدام “شرایط عینی” در معیشت و زیست مسلمانان می تواند موجد (یا مُمِد) عناصر چنین فرهنگی در میانشان باشد؟
    —————————
    اول این‌که چرا باید فکر کنیم به «جوامع اسلامی»؟ من با این تعبیر مشکل دارم. یعنی اصلاً با مبنای بحث اشکال دارد. من مسأله را می‌خواهم برگردانم به «مسلمان‌ها». یعنی آن کتگوری بالا را نمی‌فهمم. در جهانی که این همه مسلمان در کشورهای غربی – که با این تعریف جامعه‌ی اسلامی به حساب نمی‌آیند – زندگی می‌کنند، چرا اصل بحث را ناگهان مرزبندی و جغرافیایی کنیم؟ این کار به جای حل مسأله مشکل برای ما درست می‌کند و مسأله را لاینحل می‌گذارد.
    دوم، سؤال خیلی خوبی است: چطور می‌توان به صورت عینی به این کثرت‌گرایی و مدارا رسید. خوب، یک بخش کار همین گفت‌وگوهاست. همین نشر و بسط سخن. سیاست؟ من فکر می‌کنم باید تعبیر ما از سیاست عوض شود ولی هم‌چنان فکر می‌کنم باید به توسعه اندیشید. مراد من از توسعه چی‌ست؟ بخشی از توسعه همان است که در اهداف هزاره‌ی توسعه‌ی سازمان ملل آمده است. برای‌اش لازم است یک نظام سیاسی تغییر بنیادین کند؟ نه لزوماً. ولی نقطه‌ی عزیمت خوبی است و درباره‌اش خواهم نوشت.
    د.

  2. مهدی گفت:

    من جهانشهری را نمی فهمم. تلاش هم می کنم ولی نه توضیحات دباشی کافی است و نه توضیحاتی که اینجا آمده است. در عوض مقایسه کن با مفهوم ایرانشهری که خود دباشی از آن هم حرف زده است که به نظر من بسیار جذاب و معقول است. مشکل فهم این بحث جهانشهری این است که ما به ازای آن روشن نیست زمینه هاش هم. اینکه اسلام جهانشهری فکر می کند هم. بیشتر ادعا ست و آرزو تا توصیف یک مساله و واقعیت. به نظر می آید زمینه روشنی برای بحث استوار نشده است.
    —————————–
    چند نکته این‌جا هست: ۱) تو درست می‌گویی که ما‌به‌ازی آن روشن نیست. این را می‌فهمم ولی تمام بحث من این است که این واقعیت رخ داده (متکثر شدن جامعه و عبور از مرزها و الخ) ولی هنوز فرهنگی و اخلاقی چنان‌که باید بر مبنای کثرت‌گرایی و مدارا شکل نگرفته؛ ۲) من چیزی از اسلامِ جهان‌شهری نگفته‌ام هنوز. اساساً من نمی‌فهمم اسلام چطور جهان‌شهری ممکن است بشود؛ مسلمان‌ها چرا، اسلام؟ نمی‌فهمم اصلاً. سخن من این نبود. بعید می‌دانم دباشی هم چنین چیزی گفته باشد. باید بیشتر بخوانم. لذا، نه ادعاست و نه آرزو؛ بلاموضوع است.
    چنان‌که نوشته‌ام این سلسله یادداشت‌ها ادامه دارد و خوب است که طرح مسأله می‌کنی و زمینه را برای ادامه دادن بحث فراهم می‌کنی. خواهم نوشت درباره‌اش. در این میان، اگر حوصله‌اش را داری، دست‌کم آن کتاب الاهیات رهایی‌بخش دباشی را نگاهی بینداز. بعید نیست این ابهامی که در ذهن‌ات هست مرتفع شود. متأسفانه من نه وقت‌اش را دارم و نه اصلاً شدنی است که کتاب را یا بخش‌های مهم‌اش را این‌جا ترجمه کنم. ولی به نظر من سخن دباشی در کتاب‌ها و مقالات‌اش به زبان انگلیسی بسیار روشن است و هیچ ابهامی ندارد. می‌شود حتی با آن مخالف بود و از موضع خلاف‌اش استدلال کرد ولی سخن‌اش روشن است. بله این‌ها به فارسی نیامده. سخنان دباشی در این زمینه به فارسی بسیار اندک و تقریباً نزدیک به هیچ است (تا جایی که من می‌دانم دست کم).
    حالا خواهم نوشت.
    د.
    پ. ن.آهان، نکته‌ی جهان‌شهری اسلام را گرفتم از کجا آمده. بله، وقتی گفتم جهان‌شهری،‌ مرادم این بود که اسلام از ابتدا اساساً بر حسب تعریف‌های قومی و ملیتی و مرز عمل نمی‌کرد و تمام پیام‌اش ایمان بود به رسالت محمد. یعنی یک حداقل مشترکی که میان مسلمان‌ها بود. البته «اسلام» در دوره‌های بعدی این نبود و نشد یا چنین نماند. ولی من هرگز نگفتم «اسلام»‌ امروز جهان‌شهری است. چرا بخش‌هایی از مسلمانان، بدون شک جهان‌شهری شده‌اند ولی اسلام‌ یا همه‌ی مسلمانان؟ قطعاً نه.

|