۵

دو سه روزی خلیل باید شد

چندی پیش دوستی را دیدیم که در هلند زندگی کرده‌ است و اخیراً به لندن آمده است. گفت‌وگوی مفصلی داشتیم درباره‌ی ساختار سیاسی هلند و مواضع سیاستمداران راستگرای هلند. نکته‌ی جالبی را طرح کرد که اتفاقاً‌ نمونه‌ی خوبی است از نوع تفکر مطلق‌اندیشی که بدون تأمل حاضر است به هر کس و هر چیزی انگ بزند. او داستانی را می‌گفت از خانمی از راستگرایان هلند که شدیداً مهاجر ستیز و اسلام ستیز است و شهره است به این مواضع. در یک گفت‌وگوی تلویزیونی، مصاحبه کننده به او می‌گوید که من بخش‌هایی از کتاب مقدس این مهاجران را برای شما می‌خوانم و سپس بندهایی را می‌خواند با احکامی بسیار سخت‌گیرانه نسبت به زنان. آن خانم سیاست‌مدار با شور و هیجان شروع می‌کند به حمله به آن عقاید و می‌گوید به همین دلایل است که ما می‌گوییم این مسلمان‌ها با این عقایدشان نباید در این‌ کشور جا داشته باشند و بحث را بر مبنای آن نقل قول‌ها ادامه می‌دهد و نتایجی را که امروزه بسیاری از شبه‌ روشنفکران ما درباره‌ی اسلام می‌گیرند ردیف می‌کند. وقتی گفت‌وگو تمام می‌شود. مصاحبه کننده از او تشکر می‌کند و می‌گوید جملاتی که نقل کردم از عهد عتیق بود!

یک بار دیگر نوشته بودم که احکامی که در دین یهود وجود دارد نسبت به احکام شریعت اسلام بسیار سخت‌گیرانه‌تر و عبوسانه‌تر است و از موازین حقوق بشر امروزین بسیار دورتر است تا احکام شریعت اسلامی. بدون این‌که قصد توجیه هیچ‌کدام از این احکام شرعی را داشته باشم، تنها یک نکته را می‌خواهم دوباره برجسته کنم و آن این است: ادیان سرشتی واحد دارند. اگر قرار است ادیان زیر تیغ نقد بروند، باید هم‌زمان و در کنار هم نقد شوند. مهم‌تر از این باید توجه کرد که آیا موازین و نوامیسی را که به یک تفکر دینی نسبت می‌دهیم همان‌هایی هستند که به طور عام و معمول به آن‌ها در بخش‌های بزرگی از آن جهان دینی به آن‌ها عمل می‌شوند یا فقط چیزهایی هستند که سابقه‌ای تاریخی دارند و یا حتی ممکن الوجود هستند و نه ضرورتاً واجب‌الوجود. ممکن است در یک دین احکام شرعی بسیار غریبی بتوان یافت. اما تسری دادن پاره‌ای از احکام به کل موجودیت تاریخی یک دین یا یک تفکر ما را به ورطه‌ی جزمیت می‌اندازد. این تعمیم دادن‌ها یعنی بستن باب تفکر و اندیشه. یعنی آسان کردن کار. وقتی از ابتدا مهر ابطال بر کل یک مکتب فکری زدی، دیگر خود را از پرداختن به هر چیزی که به هر نحوی به آن مربوط باشد خلاص کرده‌ای. اما آیا با این روش، کار ما تمام است؟ آیا دنیا از فردا همان این مباد آن باد ما را تکرار می‌کند؟ آیا از فردا تمام معتقدین به آن دین، خواه یهودیت باشد یا مسیحیت یا اسلام، دین خود را همان‌گونه می‌فهمند که ما سعی بر معرفی آن داریم؟ تصوری که ما از یک مکتب فکری داریم لزوماً با واقعیت‌های آن تطابق ندارند. ایضاً تصوری که ما از یک فرد می‌توانیم داشته باشیم، لزوماً با واقعیت وجودی آن فرد سازگار نیست. مگر این‌که مدعی باشیم که فقط ما هستیم که می‌فهمیم و دیگران برای این‌که عاقل و بالغ و سالم شمرده شوند باید حتماً از همین موازینی که ما می‌گوییم تبعیت کنند و لا غیر!

این ماجرا درباره‌ی عارفان ما هم صادق است. نمی‌توانیم حافظ، مولوی، عین‌القضات همدانی، حلاج یا ابوسعید ابوالخیر را از بستر فکری و معرفتی خودشان جدا کنیم و آن‌گاه تصورات یا آرزوهای خود را بر زبان آن‌ها بنهیم و بگوییم این‌ها می‌خواستند این را بگویند! برخورد پدیدارشناسانه و هرمنوتیکی بسیار متفاوت است با برخورد جزم‌اندیشانه‌ی متصلبی که جهان و آدمیان را تنها از منظر ایدئولوژی خود می‌بیند. به همان اندازه که تصور آقای مطهری در فهم حافظ قاصر و خوش‌بینانه است، تصورات افراطی ملحدانگارانه‌ای که حافظ را خوشباشی دم‌غنیمت شمر و ملحد می‌دانسته‌اند به خطا رفته‌اند. درست است که برای سنجش یک اندیشه یا مکتب فکری نباید به محصولات و تبعات آن بی‌اعتنا بود اما به این هم باید التفاتی جدی داشت که برای فهم یک اندیشه نخست باید از قایل به آن پرسید که دقیقاً مقصود خود او چیست.

این مختصر را نوشتم برای تذکر یک نکته‌ی خیلی ساده و بدیهی. سخت‌گیری  و تعصب و خامی تنها نزد جاهلان و کم‌سوادان وجود ندارد. اتفاقاً بسیاری از کسانی که اهل علم و دانش هستند، بسیاری از افرادی که نام و نشانی دارند و شهره‌ی آفاق‌اند، واجد همین تعصبات خام و کور هستند با این تفاوت که کسانی که از دور به آن‌ها می‌نگرند آن‌ها را در هاله‌ای از تقدس علمی می‌بینند و لاجرم هر چه آن‌ها بگویند برای‌شان درست است. تا زمانی که این قداست‌های عصر جدید را نشکنیم، دایره‌ی جهل تکرار می‌شود. تا روزگاری که تصور می‌کنیم پیران کهن‌سال یا نورسیدگان برنا به خورشید رسیده‌اند و غبار آخر شده است، راه رهزنی و شیوه‌ی عاشق کشی رهرو خواهد داشت. بت‌تراشی بس است. دو سه روزی ابراهیم باشید:
من غلام آن‌که در هر دو رباط / خویش را واصل نداند بر سماط

  1. پانته‌آ گفت:

    نظر من دربارهء نوشتهء شما به درازا کشید و به این دلیل اون رو در وبلاگ خودم نوشتم.

  2. پانته‌آ گفت:

    ممنون بابت پیامی که برام گذاشتید. صد البته شما آزادید مثل من عقیدهء خودتون رو مطرح کنید. من هم با تکیه به این نوشتهء خاص شما و نوشته‌های دیگه‌اتون نظرم رو مطرح کردم و چند جا اشارهء مستقیم به حرفهایی که زده‌اید کردم. حالا اگه شما میخواهید به جای جواب مستقیم و صریح دادن زیر حرفهای خودتون بزنید و برای من شعر بخونید و مباحث آکادمیک رو به رخ من بکشید، باز هم میل خودتونه. با این حال من نوشتهء شما رو در خواب نخونده بودم. خیالاتی هم نشده‌ام. همینجا حی و حاضره. قضاوت رو به عهدهء خواننده‌ها میذارم که بگن نوشتهء من زادهء موهوماته یا نه.
    دعوا هم از اول نداشتیم. داریم بحث میکنیم خوب. یعنی بحث میکنم. شما که اصلاً چیزی نگفتید.
    شما هم شاد و تندرست باشید.

  3. Feministguy گفت:

    ‏با سلام
    ‏آقای داریوش عزیز من هم مقالهٔ شما و پانتا عزیز رو خوندم و خواستم نظر خودم رو هم بگم‏آقای داریوش چرا برای تبرئه بربریت و خشونت ذاتی‌ دین اسلام از یهودیت بد میگوید
    ‏گیریم یهودیت بد ولی‌ این اسلام را توجیه نمیکند
    ‏من نمیدانم شما مگر در این دنیا زندگی‌ نمیکنید آیا این بی‌ عدالتی‌ ها را نمیبینید ؟ خوب است که‏لندن هم هستید دوست عزیز و تفاوت ها را می‌بینید
    ‏این اسلام واقعی‌ هم که این همه از آن دم می‌زنید همان اسلامی‌ است که در افغانستان اجرا میشد‏آقای داریوش مسلمانان و بخصوص ایرانی‌ ها بیش از هر ملت دیگری دین گریز هستند ‏آیا شما این همه تبعیض را حداقل در مورد زنان مسلمان نمیبینید ؟ این دیگر خاص هیچ کشوری‏نیست. آیا تا به حال پای درد دل هیچ زنی‌ نشسته اید.
    من قصد طرفداری از هیچ دین و ایینی‌ ‏ندارم ولی‌ ای کاش حداقل ما نیز همانند یهودیان از دین استفاده میکردیم ‏نمیدانم چند سال است در بریتانیا تشریف دارید ولی‌ اگر یک تک پا به اسرائیل تشریف ببرید ‏خواهید دید که جامعه در عین مذهبی‌ بودن به مردم احترام می‌گذرد و دموکراسی‌ وجود دارد و ‏در قرن ۲۱ عملی‌ مانند سنگسار و قطع کردن دست و پا وجود ندارد
    ‏من قصد دفاع از اسرائیل یا یهودیت ندارم چون اصلا آدم مذهبی‌ نیستم ولی‌ میخواستم بگویم ‏که برای بربریت های یک دین نمی‌شود با دست اندازی به دین دیگری آن را توجیه پذیر کرد ‏و اینکه حداقل یهودیان فهمیده اند که چگونه از دین استفاده کنند تا نه به کسی‌ ضرر بزنند و نه ‏مردم خودشان را دین ستیز کنند

  4. feministguy گفت:

    ‏آقای داریوش عزیز 
    ‏در مقاله چهره مخدوش آزادی بیان هم نوشته اید
    ** *به نظر شما اگر فیلم‌سازی آیات انجیل یا تورات را بر بدن زن برهنه‌ای در حال ادای فرایض دینی مسیحی یا یهودی نقش می‌کرد و سپس از طریق آن فیلم تحت پوشش دفاع از حقوق بشر و آزادی بیان، عقاید دینی مسیحیان یا یهودیان را به سخره می‌گرفت، واکنش‌ دستگاه‌های قضایی غربیان چه بود؟ **********
    ‏کمی‌ مطالعه و تحقیق هم پیش از تهمت زدن بد نیست. آیا فیلم آخرین وسوسه های مسیح را دیده اید؟ اگر اطلاعات‏بیشتری می‌خواهید به لینک زیر مراجعه کنید
    http://movies.yahoo.com/mv/search?p=the+last+temptation+of+christ
    ‏یا همین فیلم رنج های مسیح که بجز اعتراض مذهبین یهودی کس دیگری از مقامات قضائیه اعتراض نکرد
    ‏در دو فیلمی‌ که نام بردم به عنوان مشتی‌ نمونه خروار بد ترین توهین ها (از نظر مزهبیون
    ‏البته )به پیامبر مسیحیان و همچنین روحانیون یهودی شده اما آیا هیچ سیاست مداری
    ‏اعتراض کرد ؟ اما اگر می‌بینید جلویه خشونت طلب های اسلامی‌ گرفته میشود این به معنی‌
    ‏نفی‌ آزادی بیان نیست بلکه به معنی‌ حفظ جان افراد جامعه از سوی افراطیا ن مسلمان
    ‏است و همچنین جلو گیری از ترویج خشونت گرایی‌ در جامعه
    ‏شاد باشید دوست عزیز

  5. خُسن آقا گفت:

    فرمودید دوران عتیق مگر اسلام از کدام دوران می آید. استدلاهای شما چنان بی پایه و اساس است که عجیب شباهت به استدلالهای سروش و کمپانی خاتمی چی ها دارد و بجز خنده چیزی نصیب ما ها نمی کند.
    دکان مذهب را ببندید و یک دکان بهتر پیدا کنید که این دکان دیگر بجز ضرر چیزی برای شما ندارد

|