۶

نو آوری و تناقض‌ها در شعر و موسيقی

Print Friendly, PDF & Email

 می‌خواستم مدت زمانی بگذرد تا درباره‌ی اشعاری که شجريان برای کنسرت‌اش انتخاب کرده بود چيزی بنويسم. به گمان من – حداقل حس من چنين می‌گويد – که وقتی قرار است غزلی را از عطار يا سنايی بخوانيم، بايد به چفت و بست آن با موسيقی سنتی و رديفی بسيار فکر کرده باشيم و ناگهان آن ابيات را در ميان آهنگ‌هايی تازه و نوآيين نيندازيم. نمی‌گويم نمی‌شود. می‌شود، ولی به گوش خواننده‌ای که انس و الفت با موسيقی رديف دارد نامأنوس است. از اين گذشته، به باور من در انتخاب يک غزل برای دستگاه‌های موسيقی ايرانی، ميان شعر عطار و مولوی تفاوت بسيار است. شعر مولوی بر خلاف شعر عطار، پيوستگی بسياری عميقی با موسيقی دارد و حالت طربناک اشعار مولوی آن را از فضای غم‌آلود و نوستالژيک شعر عطار کاملاً متمايز می‌کند.

در يک کلام، اگر بخواهم از حس و سليقه خودم سخن بگويم، شعر عطار – در عين عشق بی‌کرانی که به او و آثارش دارم – برای من زمانی با موسيقی دلنشين و جذاب است که همنشين موسيقی سنگين و حساب شده‌ی رديف باشد. گوش من نمی‌تواند آهنگ‌های نامأنوس يا نوآورانه را با شعر شديداً سوزناک عطار که بيشتر حالت تعليم عرفانی دارد تا وجد و سرور موسيقايی، به سادگی بپذيرد. شجريان، شايد در «دود عود»، «آسمان عشق» و بعضی کارهای ديگر، با موفقيت از اشعار عطار استفاده کرده است. اما بدون شک برای من در اين آثار تازه، غزل عطار وصله‌ای ناجور بر پيکره‌ی کل اثر و آهنگ‌هاست. چرا وقتی می‌توان شعر روان و لطيف سعدی را – که انسانی‌تر است و هر کسی به سادگی می‌تواند با آن ارتباط بر قرار کند – رها کنيم و به جای آن شعر عطار را با پيچيدگی‌های معنايی و معرفتی آن اختيار کنيم که مثلاً يک جوان بيست و چند ساله که در غرب زندگی می‌کند، در عمل هيچ چيزی از آن نمی‌فهمد؟ موسيقی سنتی ايرانی می‌تواند ابزاری بسيار عالی برای انتقال معانی عرفانی باشد، ولی آيا لزوماً بايد اين چنين باشد؟ من از قبل موسيقی سنتی، بسياری از روزنه‌های ارتباط خود را با شعر عرفانی يافته‌ام، اما نبايد فراموش کرد که وسيع‌ترين حوزه‌ی عشق برای شنوندگان اين موسيقی همين عشق خاکی و زمينی بشری است، نه عشقی آسمانی که در هاله‌ای از تقدس باشد و دست نيافتنی. به نظر من، شعر متناسب با موسيقی نوآورانه خود بايد نشانی از نوآوری داشته باشد و گذشته از اين بايد طبيعی‌تر باشد و بتواند با دغدغه‌های و مسايل «انسان معاصر» ارتباط بر قرار کند. اين روزها بيشتر و بيشتر اشعار بلند عرفانی را برای خلوت و شور و حال درونی می‌خوانم و می‌خواهم تا برای جلوت و کنسرت و این حرف‌ها. اين اشعار، بايد به کار تعليم بروند نه نمايش و کسب پول.

شايد درست نمی‌توانم غرض‌ام را بیان کنم. ولی شديداً حس می‌کنم که موسيقی ايرانی در کار انتخاب شعر با اين روش‌ها و منش‌های تازه‌ی آهنگسازی، دچار بحران است؛ بحرانی که شجريان هم از آن مصون نمانده است. چرا من می‌توانم از «آسمان عشق» و «دود عود» لذت ببرم اما نمی‌توانم اين کارهای تازه را درک کنم و احساس می‌کنم يک نفر دارد با شتاب و عجله تمام آموخته‌های موسيقايی و هنری آوازخوانی‌اش را به زور در دل اين اشعار می‌ريزد تا يکی دو ساعتی مستمع را سرگرم کرده باشد؟! چرا؟ من واقعاً اين حس را دارم. وقتی که شجريان، تصنيف قديمی «دوش، دوش» را می‌خواند و عده‌ای ميان کويين اليزابت هال، ناگهان شروع به دست زدن می‌کنند، احساس می‌کنی که الآن است عده‌ای بلند شوند به رقصيدن و قر دادن! شجريان هم بی‌خيال از کنار اين‌ها رد می‌شود. ده سال پيش آيا شجريان اين سوء تفاهم‌ها را از موسيقی سنتی تحمل می‌کرد؟ به جد می‌گويم که عده‌ای به کنسرت شجريان می‌روند فقط برای اين‌که به قول فرنگيان «سلبريتی» ديده باشند. اکثر اين‌ها موسيقی سنتی برای‌شان همان اندازه مهم است که هر موسيقی ديگری؛ يعنی به هيچ کدام‌ اين‌ها با دقت و سخت‌گيری و وسواس گوش نمی‌دهند. هر نوع موسيقی را تنها برای وقت‌گذرانی و تفريح می‌خواهند؟ ولی آيا موسيقی سنتی هدف‌اش تفريح بود فقط؟ ما قرار است مطرب عامه‌پسند پرورش دهيم؟ احساس می‌کنم خيلی‌ها هم وسواس شعری‌شان را از دست داده‌اند و هم وسواس موسيقايی‌شان را. بگذاريد يک مقايسه بکنم و بروم پی کارم. يکی از برنامه‌های گل‌های شجريان، با آهنگ‌سازی لطفی، کار «ناز ليلی» در سه گاه است. غزل تصنيف از «طبيب اصفهانی» است و غزل آواز از سعدی. تصنيف کار ارکستری است و بسيار قوی و حساب شده (و در آن از آکروبات‌بازی‌های غريب عليزاده و کلهر خبری نيست). غزل آواز، سعدی‌واری است و در عين اين‌که اندوهی لطيفی و گاهی اوقات تکان دهنده دارد (شکست عهد مودت نگار دلبندم . . .)، ربط و نسبت آن با دستگاه سه‌ گاه بسيار منسجم و قرص و محکم است. شجريان استادانه آغاز می‌کند، با مهارت تمام به اوج می‌رود و بسيار دلنشين فرود می‌آيد. از ازدحام هنرنمايی و تحريرهای بيهوده هم خبری نيست. همه چيز به قاعده است و روشن. از اين دست آثار شجريان زياد دارد. ولی باور کنيد هرگز نمی‌توانم اين کار سه‌گاه را کنار آن آوازهای آزاردهنده (از حيث ترکيب می‌گويم) کنسرت لندن قرار دهم. کار خيلی سختی است ولی سعی خواهم کرد در نوشته‌های بعدی، بعضی از اين کارها را مقايسه کنم تا تفاوت‌ها روشن‌تر شود.

  1. صبا says:

    استاد سه تاری داشتم که می توانم ادعا کنم جزو بهترین های ایران است و شاید از لحاظ ردیف شناسی بی همتا باشند. او هیچ گاه اسیر این هوا نشد که کاری بازاری بیرون دهد. هرچند کار خصوصی زیاد کرده اند. همو گوش و حس موسیقیایی مرا رشد داد. یکبار ایشان گفتند که الآن که استاد شچریان این همه محبوبند و پرطرفدار چرا ایشان به دنبال جامعه راه افتاده اند و شروع به ارائه کارهای عوام پسند کرده اند؟ چرا مردم را به دنبال خود راه نمی برند.
    از طرفی دیگر شنیدم یکبار که کلهر در دانشکده هنر دانشگاه تهران حرفی زده است به این مضمون که به ردیف و پایبندی به آن آنقدر ها هم وفادار نیست. علیزاده هم اگرچه کارهای بی نظیری در موسیقی انجام داده است و پر تکنیک ساز می زند اما او هم نشان داده که به ردیف آنقدر ها پایبند نیست. این را از آلبومی که به نام ردیف میرزا عبدالله بیرون داده میتوان دریافت. همایون هم که خوب نشان داده که طالب شهرت است. اما اگرچه این گروه با هم خیلی هماهنگند اما خوب نیستند و استاد را از اوج خود فرود آورده اند. این مشکل عدم تجانس شعر و موسیقی هم که شما مطرح کرده اید به نظرم بیشتر به موسیقی برمی گردد تا عدم تجانس با موسیقی. از کارهای قبلی استاد به راحتی می توان فهمید که ایشان درک خوبی از شعر و انتخاب شعر دارند. اما آنچه می ماند عدم آشنایی دیگر اعضای گروه از ادبیات و رابطه اش با ردیف موسیقی ایرانی است شاید.

  2. خوب ملکوت جان! هنر ما هم مثل خیلی چیزهای دیگرمان بین آنچه پیش از این داشتیم و آنچه هنوز نداریم معلق است. عشقی که داشتیم در پس هر نغمه و آوایی و هم او بود که به قاعده و دلنشین می کرد “ناز لیلی” را و هم او بود که سالی به کار می گرفت آنان که “بیداد” و “دستان” را آفریدند، از دست داده ایم. و هنوز رقابت رااین که در این سوی دنیا حداقل صیقلی ظاهری می دهد بر اثر خلق شده را به دست نیاورده ایم.
    شجریان و علیزاده یکه تاز میدان شده اند و خوب می دانند که هرآهچه بنوازند، همچنان سالنها پر می شود و آن عشق هم که دیگر نیست. پس چرا باید زحمت داد و نشست و آهنگ ساخت و در بند دلنشین بودنش بود؟
    من هم که در برنامه ای که داشتند در اینجا، یکسره افسوس می خوردم بر آنچه که دیگر خلق نمی شود…راستی! لطفی با آنکه دیگر آهنگ نمی سازد ولی هنوز حال را دارد !

  3. armin says:

    baa nazaret movafegham, concerteh shajareian raftan ham shode chizi baraayeh efaadeh kardan, mesleh kooh raftan keh kheyli azash lazzat nemibaran vali braayeh efaadash miran keh began maa raftiim koohhh!!!!
    harfte roo raajeh beh acorobatbaaziiyeh inhaa ham ghabool daaram amma baavar kon baaz ham nemati hast…
    man moshtari ahanghaam, az avvaleh sobh baaze injaa taa aakhare shab, mishe iin ahanghaa roo dowlload kard??
    dovvom inkeh in ahanghaaroo nemishe baa firefox goosh kard va hatman baayad in safhe baa internet explorer baaz beseh
    akhar inkeh man az ahange meeaayad “shesh maghaam ” taajiki kheyli khosham meyaad, matne ahangesh roo daari??
    man taa oonjaa keh mitoonestam neveshtam vali bazi az ghesmathaaroo nemifahmam chi mige
    dastet dard nakone va ghorbaanet

  4. afshin says:

    salam fekr mikonam sitet ye moshkele fani dare ahangaye ghesmate digaran pakhsh nemishe ye niga bokon behesh

  5. نادر says:

    جناب آقاي داريوش ميم
    مي توانيد بگوويد چه اشعاري خوانده شد؟ – ممنون پيشاپيش

  6. alireza says:

    salaam darioush jan
    nemidanam vaghti ezhare nazarat ra raje be shajarian mikhandam,
    tars hameye vojoodam ra fara gerefte bood.
    mifahmi ke chi migam, to daneshgah be poshtibanie in ostade aziz jangha kardam va
    ghateane harf zadam , vaghti kasi hamanade to in goone ostad ra be naghd keshidi
    hese badi peida kardam
    omid varam ayandeye moosighie rohanie iran aghebati derakhshan peida konad
    be omide on rooz,

|