۱۱

انتظاراتی که نمی‌توان از هاشمی داشت

ملت ایران و جناح‌های مختلف سیاسی تا امروز باید به آن درجه از بلوغ رسیده باشند که بدانند هاشمی رفسنجانی کی‌ست، ظرفیت‌های او چی‌ست و از او چه انتظاری می‌توان داشت (و چه انتظارهایی نمی‌توان داشت). هاشمی در تاریخ جمهوری اسلامی، تجربه‌ی تقدیس و تملق را داشته است («دشمن هاشمی، دشمن پیغمبر است») و تجربه‌ی تخریب شخصیت و افترا را هم در سال‌های اخیر با گوشت و پوست‌اش لمس کرده است (از مقالات اکبر گنجی در عصر اصلاحات بگیرید تا لجن‌پراکنی‌ها و ناسزاگویی‌های مستمر محمود احمدی‌نژاد و اعوان و انصارش در سال‌های اخیر). لذا، در آستانه‌ی نمازِ جمعه‌ی فردا – که آشکارا رعب و وحشت در اردوی حامیان احمدی‌نژاد و مدافعان سلامت انتخابات و مخالفان تقلب گسترده انداخته است – مهم است بدانیم هاشمی فردا چه نقشی ایفا خواهد کرد.

من فکر می‌کنم خطبه‌ی نماز جمعه‌ی فردای هاشمی، بدون هیچ تردیدی ادامه‌ی همان نامه‌ی سرگشاده‌اش خواهد بود. اما ابتدا باید بستر، مضمون و غرض از نگارش آن نامه و بستر آن را به خوبی درک کرد. بدون فهم مضمون و مدلول آن نامه، فهم ماجراهای فردا هم چه بسا معوَجّ باشد. برای فهم مضمون آن نامه هم باید یک قدم عقب‌تر رفت و شخصیت هاشمی و موضع‌اش را نسبت به نظامِ جمهوری اسلامی فهمید. هاشمی خودش را در مقام مادر نظام می‌بیند؛ مادری که وقتی ببینید کس دیگری ادعای مادری می‌کند و قاضی می‌خواهد فرزند را با شمشیر به دو نیم کند، حاضر می‌شود فرزند را به مادر دروغین واگذار کند تا جان فرزندش نجات پیدا کند.

این روایت را اگر بپذیریم و از این منظر اگر به ماجرا نگاه کنیم، نامه‌ی هاشمی هشداری بود نسبت به بروز قریب‌الوقوعِ سه شکاف مهم در نظام جمهوری اسلامی. شکاف اول، شکافی سیاسی در ساختار نظام بود که همان مخدوش شدن و به عبارت دیگر نابود شدنِ رکنِ جمهوریت نظام بود. شکاف دوم، شکاف در میان نخبگان سیاسی کشور بود (امروز هیچ طیفی از میان نخبگان سیاسی کشور نیست که نسبت به وضع موجود ابراز نگرانی یا اعتراض شدید نکرده باشند؛ حتی طیف محافظه‌کاری که به طور سنتی جانب‌دار سیاست‌های قدرت برهنه بوده‌اند). شکاف سوم، شکاف مشروعیت است؛ شکاف فزاینده‌ی میان حاکمیت سیاسی و ملت. این شکاف مشروعیت امروز پشتوانه‌ی بی‌اعتمادی مردم به حاکمیت سیاسی و صاحب قدرت را هم یافته است.

ماجراهایی که بعد از انتخابات رخ داد، تشخیص صائب هاشمی را نشان داد. طرفداران احمدی‌نژاد که نه تنها در ماه‌های اخیر، بلکه از همان روزهای نخست ریاست جمهوری مشکوکِ او در چهار سال پیش، عادت به فرافکنی داشته‌اند. دور از انتظار نبود که از همان روز نخست انتشار نامه‌ی هاشمی بخواهند او را در برابر نظام بنشانند و سعی در القاء مخالفت او با نظام یا پشت کردن او به نظام جمهوری اسلامی کنند. خویشتن‌داری طولانی هاشمی در این یک ماه اخیر، به خوبی نشان می‌دهد که او نسبت به این نظام حس مادری دارد و تلاش‌های‌اش برای بقای خود نظام است نه بقای این فرد یا آن گروه و جناح سیاسی.

با توجه به این مقدمات، نباید انتظار داشت که فردا هاشمی کاری بکند جز قدم برداشتن در مسیر حفظ نظام جمهوری اسلامی. او خطر عظیمی را به جان خریده است و بزرگ‌ترین قمار سیاسی زندگی‌اش را فردا انجام خواهد داد. چه بسا این نماز فردا به هم بخورد. چه بسا افرادی در این نماز کشته شوند. چه بسا هاشمی تندترین ناسزاهای عمرش را فردا بشنود. فرجامِ نمازِ جمعه‌ی فردا هر چه که باشد، بدون شک یکی دیگر از گردنه‌های تعیین‌کننده‌ی سرنوشت نظام جمهوری اسلامی خواهد بود (هر چند جنایت‌های انجام شده در ماه گذشته را هرگز نخواهد پوشاند). هاشمی عقل کل اصلاحات نیست؛ هرگز نبوده است (بر خلاف توهم و خیال‌بافی محمود احمدی‌نژاد). هاشمی، حکیم بزرگ حکومت و نظام است (تلقی من با توجه به شواهدی که می‌بینم این است). حساب کسانی که در دعوای اخیر، می‌خواهند تکلیف‌شان را با نظام یکسره کنند چیز دیگری است. اما هر چه باشد، دغدغه‌ی اصلی هاشمی، بقای این نظام است بر خلاف احمدی‌نژاد و حامیان‌اش که این نظام را دچار دگردیسی عمیق کرده‌اند و چهاراسبه آن را به سوی سقوط و فروپاشی می‌برند (ضعیف شدن و امتیازهای پیاپی به بیگانگان دادن و نمایش امتیاز گرفتن، معنایی جز طلیعه‌ی زوال و سقوط دارد؟). هاشمی، بیشتر به فکر اقتدار نظام و قدرت‌مند بودن ساختار سیاسی است تا احمدی‌نژاد. به همین دلیل است که فکر می‌کنم هاشمی از موضعی میانه و معتدل سخن خواهد گفت، اما در بستر همان‌چه که در نامه‌اش نوشته بود. قاعدتاً ماجراهای پیش‌بینی نشده ممکن است بر هر داوری ما سایه بیفکنند، اما در این تردید نکنیم که هاشمی نه قرار است نقش نجات‌بخش اصلاحات را ایفا کند و نه قرار است در چهره‌ای ضعیف و مرعوب ظاهر شود. وحشت همه‌ی دستگاه‌های رسانه‌ای حامی احمدی‌نژاد از هم‌اکنون هویداست: هراس همه‌‌ی گزینه‌های ممکن، خواب آن‌ها را آشفته کرده است.

اما چرا سبزها در این نماز حاضر می‌شوند؟ بیانیه‌ی موسوی بسیار کوتاه اما پر معنا و روشن است. او نه در بیانیه‌اش دین‌فروشی و نماز‌فروشی می‌کند و سخنان لغو، بیهوده و شعاری در مدیحت «نماز دشمن‌شکن سیاسی-عبادی جمعه» سر می‌دهد و نه هیچ سخن تحریک‌آمیز و درشتی می‌گوید. او هم در چهارچوب باورش با نظام و قانون اساسی حرکت می‌کند. اما مضمون سخن‌اش روشن است: شما مردم از من خواسته‌اید در جمع‌تان باشم و خواهم بود.

موسوی این کار را «در راه صیانت از حقوق مشروع زندگی آزاد و شرافتمندانه» انجام می‌دهد – یعنی یک قدم هم از مواضعی که داشته عقب‌ ننشسته است. پیام موسوی رساست: «تمسک به حبلُ المَتین ایمان و قرار گرفتن در حِصن امن الهی که این دعوت شما متضمن آن است بهترین طریق وصول به آزادی‌های به ناحق مسلوب شده از ماست»، یعنی اگر باز هم دست به خون مردم، و این بار مردم نمازگزار آلوده کنند، یا متوسل به خشونت شوند، یعنی رشته‌ی ایمان گسیخته‌اند و «حصن امنِ الهی» را و حریم نماز را شکسته‌اند. موسوی، زورمدارانِ دین‌فروش را در موقعیتِ دشواری قرار داده است. حضورِ موسوی و سبزهای تیغ جفا دیده و گلوله‌ی ستم خورده، تنها یک عنصر دیگر، در کنار عناصر تشکیل‌دهنده‌ی نماز جمعه‌ی فرداست. هاشمی نقش خودش را ایفا می‌کند، موسوی نقش خودش را و ملت نقش خودشان را. نباید از یکی انتظار ایفای نقش دیگری را داشت. اما این را هم نباید از یاد برد که هاشمی سرمایه‌ی نظام جمهوری اسلامی است. برای کسانی که مدعی حمایت از آن نظام هستند، نابود کردن هاشمی، یعنی تیشه زدن به ریشه‌ی خود. کسانی که مخالف نظام هستند، بعید است تن به نماز جمعه بدهند و هر چه هم بکنند، بدون شک نفعی به حال مخالفت‌شان با نظام نخواهد داشت و طرفی از تخریب هاشمی نخواهند بست.

  1. ناشناس گفت:

    تقریبا صائبترین تحلیلی است که ظرف چندروز خواندم

  2. sara گفت:

    هنوز خیلی ها نمی دانند که فردا باید رد نماز جمعه شرکت کنند
    هر کس به ده نفر از دوستانش خبر بدهد

  3. مانا گفت:

    ضمنا شاید بهتر بود به جای واژه “نظام” از “کشور” استفاده می شد
    —————————
    مقصود بنده دقیقاً‌ «نظام» بود نه کشور.
    د. م.

  4. مانا گفت:

    تنها اشکالی که می تونم به این نوشته بگیرم اینه که شما “اصلاحات” رو در مقابل “نظام” یا دست کم جدا از اون قلمداد کردین در حالی که با توجه به کارنامه هاشمی او اصلاحات رو ضرورت حفظ نظام می دونه (و اصلا مگر اصلاحات رو کسی غیر از او آغاز کرد؟ گیرم بی‌هیایو)
    در مقابل اما، آقای خامنه ای حفظ نظام رو در مقاومت در برابر اصلاحات می دونه.
    میانه‌روی و اعتدال هاشمی از باب حفظ نظام نیست و بسیار فراتره: یک اعتقاد و الگوی راهه برای هر هدفی از جمله حفظ نظام و از جمله اعمال اصلاحات
    —————————–
    تنها توضیحی که می‌توانم بدهم این است که مشی آقای هاشمی هرگز اصلاح‌طلبانه به معنایی که در دوره‌ی آقای خاتمی باب شد، نبود. من نمی‌خواهم بگویم این خوب است یا نه. تنها چیزی که هست این است که هاشمی «اصلاح‌طلب» به معنایی که می‌شناختیم نیست. همین.
    د. م.

  5. ali گفت:

    بسیار پر محتوا و دقیق بود برقرار باشید..

  6. دعوت ” سازمان معلمان ایران ”
    در استقبال از فردا …….
    و سرانگشتم را که به تاراج بردند !

  7. mohammad گفت:

    very wise and true, God bless ur pen

  8. امیدوارم فردا هاشمی وقتی مصالح نظام رو می خواد در نظر بگیره؛ بدونه که احمدی نژاد در بلند مدت نمی تونه تأمین کننده مصالح نظام باشه هر چند شاید تأیید انتخابات در حال حاضر باعث کم شدن تنش ها و فروکش کردن اعتراضات بشه

  9. علی گفت:

    سلام:استادخسته نباشیدوممنون.ازاطلاع.رسانیهای/خوبتان/ولی/درگیری/سیاسی/باعث/شده/گروه/مستان

  10. ناشناس گفت:

    سلام
    راست است.ما درایران ندیدیم.البته ما از طریق ماهواره صدا را شنیدیم.با این حمایت نسبی وهمراهی نسبی که میشه از طرف مردم از هاشمی امیدوارم که هوای رهبری به سرش نزند.والبته واقعا قبول دارم که حکیمانه سخن گفت-مقایسه بشود با کسی که درمقامی بود که باید اینگونه سخن میکفت ولی نگفت وانگونه فاجعه بار سخن گفت.حالا دیگر مطمئنا انهایی که مرض دارندصداشان درمیاد.کیست که نداند سخن هاشمی سخن واقعی دل ما نبود ولی ما به همینش هم قانعیم.بحث این است که کو گوش شنوا؟کویک حکیم عاقلی که بفهمد هاشمی چه گفت؟؟؟؟؟

  11. مانا گفت:

    جواب جواب کامنت قبلی:
    ۱- منظور از اصلاحات اگر معنای اصطلاحی اون باشه، یعنی اصطلاحی که از سال ۷۶ باب شد، بله حق با شماست اما اگر معنای لغوی‌ش باشه اصلاحات از سال ۶۸ شروع شد
    ۲- بله دقیقا می دونم منظور شما “نظام” بوده، و منظور منم دقیقا این بود که “نظام” اگر نه همیشه اما در بسیاری از مواقع در کلام هاشمی یک جور تقیه ست چون نمی خواد در صورت انتقاد در مقام اپوزسیون قرار بگیره. به عبارت روشن‌تر می خوام بگم او در حکومت‌داری تابع هیچ ایدئولوژی‌ای نیست و کاملا عملگراست

|